gl/l (642)

چكيده

اقتصاد نوين مفهومي است از تركيب جريان جهاني شدن اقتصاد و كاربري فناوري اطلاعات در حوزه اقتصاد و بازرگاني. تجارت الكترونيكي، كسب و كار الكترونيكي، بانكداري الكترونيكي، بيمه الكترونيكي و … از جمله مصاديق اين پديده است كه اكنون تلاش زيادي در راستاي توسعه آنها در جهان مي‌شود. روابط بين اين پديده‌ها و ساير عناصر درگير در چارچوب اقتصاد نوين از ضرورتهاي مطالعه و بررسي در كشور است تا بتوان با سهولت بيشتري به كاروان توسعه اين پديده در سطح جهاني دست يافت.

ارقام مربوط به توسعه تجارت الكترونيكي و پرداخت الكترونيكي در جهان و مناطق مختلف و نرخ رشد اين پديده‌ها، نشان از اهميتي دارد كه اين پديده در اقتصاد نوين بازي مي‌كند. طبق پيش‌بيني‌هاي صورت گرفته حجم تجارت الكترونيكي را براي سال 2004 معادل 6750 ميليارد دلار گزارش كرده‌اند. همانطور كه مشخص است رشد تجارت الكترونيكي بخاطر محدوديتهايي كه وجود دارد عموما بر اساس حجم پولي اندازه‌گيري مي‌شود كه از طريق كانالهاي مختلف پرداخت الكترونيكي مبادله مي‌شود. از طرف ديگر با توجه به نقشي كه پرداخت در كل نظام تجاري كشورها بازي مي‌كند، مساله پرداخت الكترونيكي از اهميت خاصي در شكل گيري اقتصاد نوين برخوردار است. در مجموع ارتباط بين تجارت الكترونيكي و پرداخت الكترونيكي از جمله روابط علي است كه در مدل اقتصاد نوين بايد مورد توجه قرار گيرد. طبق پيش‌بيني بانك فدرال رزرو امريكا، براي سال 2007 سهم كارتهاي اعتباري در نظام پرداخت الكترونيكي (5/19%) نسبت به ساير روشهاي پرداخت بيشتر است. لهذا تمركز بر روش كارت اعتباري در پرداختهاي الكترونيكي نسبت به ساير روشها توجه خاصي مي‌طلبد.در اين گزارش سعي بر آن است تا نقش پرداخت الكترونيكي بطور عام و كارتهاي اعتباري بطور خاص در توسعه تجارت الكترونيكي مورد بررسي قرار گيرد. لهذا، در اين رابطه سعي مي‌شود ابتدا تعريف مناسبي از تجارت الكترونيكي، پرداخت الكترونيكي و كارتهاي اعتباري ارائه گرديده و سپس آمار و ارقام منتشره در رابطه با نقش اين كارتها در توسعه تجارت الكترونيكي مورد توجه قرار گيرد. در نهايت نيز پس از اشاره‌اي به وضعيت و آمار كارتهاي اعتباري در ايران، سعي مي‌شود يك نتيجه‌گيري كلي از گزارش صورت گرفته و پيشنهادات منبعث از آن ارائه گردد.

1- كليات تحقيق

1-1- مقدمه

دنیای امروز دنیای تکنولوژی است و جو حاکم بر زندگی امروز، بشر را به سوی مکانیزه کردن و آسانترکردن وا می دارد. امروزه لازم است که همه کارها، حتی کارهایی که به نظر مهم و ضروری نمی آیند نیز با زندگی مکانیزه هماهنگ شوند. به عنوان مثال کلید خانه ها یا شرکتها دیگر از جنس فلز نیستند، در دنیای امروز کارتهای مغناطیسی یا نوری جای کلید را گرفته اند.

2-1- بيان مسئله

نخستین ابزاری که جهت استفاده در پرداخت های الکترونیکی در اختیار افراد متقاضی قرار می گیرد کارت های پرداخت است. جنس این کارت ها معمولاً از پی وی سی است که مقاومت خوبی دارد.

در دیدگاه اول، کارت ها از لحاظ پذیرش در دستگاه کارت خوان به دو دسته تماسی و غیرتماسی تقسیم می شوند، در کارت های تماسی برای برقراری ارتباط کارت با دستگاه کارت خوان، قسمتی از کارت که حاوی اطلاعات است لزوماً باید درون دستگاه کارت خوان قرار بگیرد و Head دستگاه کارت خوان با آن در تماس فیزیکی باشد.در صورتی که در کارت های غیرتماسی این ارتباط از طریق امواج رادیویی صورت گرفته و با توجه به نوع کارت و کارت-خوان انتخاب شده، کارت می تواند با فواصل مختلف از کارت خوان قرار بگیرد. اخیراً نوع دیگری از کارت ها نیز مورد توجه قرار گرفته که به کارت های هیبرید مشهورند.

این کارت ها در حقیقت ماهیت جدیدی نداشته و تنها از ترکیب چند تکنولوژی ساخته شده اند. به عنوان نمونه در یک نوع از کارت های هیبریدی، کارت علاوه بر داشتن قابلیت غیرتماسی، چیپ هم دارد و توانایی استفاده در سیستم ها تماسی نیز دارد.

3-1- اهداف تحقيق :

3-1-1- هدف كلي :

بررسي كارت هاي الكترونيكي و اهميت آن در زندگي روزمره

3-2-1- اهداف جزئي :

1- مفهوم تجارت الكترونيك

2- تاريخچه كارت هاي الكترونيكي در جهان و ايران

3- فنآوري كارت هاي الكترونيكي

4-1- اهمیت و ضرورت تحقيق

با افزایش روزافزون گردش های مالی و انجام تجارت های بین المللی ، هزینه تولید، نگهداری و تبدیلات ارزی برای کشورها بار گزافی را در پی داشت.

برای همین در کنار روند رو به رشد فناوری، تشکیل مفهومی دربرگیرنده پول مجازی، با استفاده از ابزار الکترونیکی، باعث پیدایش تحولی در صنعت بانکداری و گرایشی با عنوان تجارت الکترونیکی گردید. در این ارتباط استفاده از ابزاری جهت بهره برداری از این خدمات نظیر کارت های خرید، ترمینال های خرید، دستگاه های خودپرداز و کیوسک های اطلاع-رسانی متداول شد و مفاهیم نوینی مرتبط با آنها گسترش یافت.

2- مفاهيم

در اين بخش تلاش مي‌شود تعريف مناسبي از تجارت الكترونيكي، پرداخت الكترونيكي و كارتهاي اعتباري بشود تا پس از آن بتوان با ارائه شواهدو آمار و ارقام موجود، ارتباط اين دو را با هم مقايسه كرد.

2-1- تعريف تجارت الكترونيكي

در جريان كاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد، بازرگاني و تجارت، پديده تجارت الكترونيكي با تعاريف متعددي كه در طول زمان براي آن ارائه شده است، مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفت.

لغت تجارت الكترونيكي از دو بخش تجارت و الكترونيكي شكل گرفته است. "تجارت" تعريف كننده محتواي عمل يا فرآيندي است كه انجام مي‌شود و "الكترونيكي" صفتي است كه به تجارت داده مي‌شود و به معناي انجام فرآيندهاي تجارت از طريق فناوري‌هاي نوين الكترونيكي است. از جمله فرآيندهايي كه در قالب تجارت پوشش پيدا مي‌كند مي‌توان به استعلام بها، مناقصه، مذاكره، قرارداد، تحويل، پرداخت و… اشاره كرد. مفهوم فناوري‌هاي نوين الكترونيكي نيز به فناوري‌هايي اشاره دارد كه در آن امكان انجام كليه فعاليتهاي لازم براي هريك از فرآيندهاي فوق وجود داشته باشد. چندكاناله بودن، فراگير بودن، جهاني بودن، بهنگام بودن و دوطرفه بودن، از جمله ويژگي‌هايي است كه يك فناوري بايد از آن برخوردار باشد تا بعنوان فناوري نوين شناخته شود. از جمله اين فناوري‌ها مي‌توان به اينترنت، اينترانت، اكسترانت، و مواردي از اين قبيل اشاره كرد.

بسياري از محققان معتقدند تجارت الكترونيكي هرگونه مبادله و يا تراكنش است كه بين سازمان و يك عنصر محيطي نظير مشتري، شركتهاي همكار يا دولت با استفاده از ابزارهاي الكترونيكي اتفاق مي‌افتد.

برخي ديگر نيز آن را فقط شامل خريد و فروش الكترونيكي كالا بر روي شبكه‌هاي الكترونيكي و كامپيوتري مي‌دانند (توربان 2002- استينفلد 1998و زواس 1998)

توربان (2004) معتقد است تجارت الكترونيكي عبارتست از فرآيند مبادله كالا، خدمات و اطلاعات از طريق شبكه‌هاي رايانه‌اي از جمله اينترنت.

بر اساس تعريف WTO نيز تجارت الكترونيكي عبارت است از هر گونه تجارتي كه دو طرف به جاي تماس فيزيكي از تجهيزات، استانداردها، قوانين، شبكه‌ها، پروتكل‌ها و برنامه‌هاي كاربردي استفاده مي‌كنند.

زواس (2001) نيز تجارت الكترونيكي را شامل تبادل اطلاعاتي مي‌داند از طريق شبكه الكترونيكي، در هر مرحله‌اي از زنجيره عرضه، خواه در درون يك شركت، بين شركتها، بين شركت و مشتري يا بين بخش خصوصي و عمومي اقتصاد مبادله مي‌شود و خواه اين فرآيند توام با پرداخت پول باشد يا اينكه پرداختي صورت نگيرد.

در مجموع با توجه به تعاريف فوق، در يك جمع‌بندي كلي، مي‌توان تجارت الكترونيكي را به معناي انجام فرآيندهاي تجاري نظير خريد و فروش كالا و خدمات و فعاليتهاي پشتيبان آن شامل مذاكره، مناقصه، مزايده، قرارداد، پرداخت، تحويل و… از طريق فناوري‌هاي نوين اطلاعاتي دانست. حال هر اندازه كه فرآيندهاي بيشتري الكترونيكي شوند و هر اندازه كه فرآيندها الكترونيكي‌تر شوند، پديده تجارت الكترونيكي كامل تر خواهد بود.

توربان (2002) چارچوب تجارت الكترونيكي را در قالب شكل صفحه بعد نشان مي‌دهد.

شكل 1: چارچوب كلي تجارت الكترونيكي

منبع: توربان 2002

وي بر اين عقيده است كه تجارت الكترونيكي از سه بخش مديريت، زيرساختها و كاربردها تشكيل مي‌شود. وي در بخش كاربردها، بانكداري الكترونيكي را يكي از كاربردهاي تجارت الكترونيكي مي‌داند كه شامل پرداخت الكترونيكي و كارتهاي اعتباري نيز مي‌شود. بنابراين ارتباط تئوريك مفهوم كارتهاي اعتباري و تجارت الكترونيكي به اين صورت تعريف مي‌شود كه پديده مبادله از طريق كارتهاي اعتباري بخشي از پديده بانكداري الكترونيكي است و بانكداري الكترونيكي نيز خود يكي از كاربردهاي تجارت الكترونيكي به حساب مي‌آيد.

2-2- تعريف پرداخت الكترونيكي و كارتهاي اعتباري

همانطور كه مشاهده مي‌شود، يكي از فرآيندهاي تجاري در تجارت الكترونيكي كه از طريق ابزارهاي پيشرفته الكترونيكي صورت مي‌گيرد، پرداخت است كه در قالب بانكداري الكترونيكي در چارچوب فوق مورد توجه قرار گرفته است. بنابراين در يك تعريف ساده، انجام فرآيندهاي پرداخت از طريق فناوري‌هاي نوين اطلاعاتي را پرداخت الكترونيكي مي‌نامند.

بعبارت ديگر فرآيند پرداخت در روش سنتي از يكسري مراحل و اجزا تشكيل مي‌شد كه از جمله آن مي‌توان به امضاي چك، ورود به بانك، پاس كردن چك، درخواست وجه و دريافت وجه يا واريز آن به حساب اشاره كرد. در مورد سيستم نقدي نيز پرداخت شامل جابجايي يكسري اسكناس و يا سكه بين خريدار و فروشنده بود كه سختي‌هاي امنيتي، وزن، حجم، زمان‌بري و… را بدنبال داشت.

لكن با كاربري فناوري اطلاعات در تجارت، اقتصاد و بازرگاني، پرداخت الكترونيكي را بصورت سيستمها و رويه‌هايي تعريف مي‌كنند كه به منظور انجام عمليات پرداخت از طريق ابزارهاي الكترونيكي مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

پرداخت الكترونيكي در حال حاضر در قالب ابزارهاي مختلفي مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد كه از آن جمله مي‌توان به چك الكترونيكي، پول الكترونيكي، كارت اعتباري، كارت بدهي، و … اشاره كرد. در اين بين با توجه به اهميتي كه كارتهاي اعتباري دارد سعي مي‌شود تمركز خاصي روي اين پديده در تجارت الكترونيكي بشود.

كارت اعتباري عبارت است از:

كارتي كه توسط بانك ارائه مي‌شود و مشتري طبق آن كارت مجاز است محصولات و خدمات مورد نياز خود را به صورت اعتباري از فروشنده خريداري كند.

كارتي كه در راستاي دريافت پول نقد، كالا و خدمات در قالب يك حد اعتباري مشخص مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

يك روش پرداخت بين‌المللي كه دارنده آن مجاز است پرداخت لازم را براي خريد كالا و خدمات و دريافت وجه نقد صورت دهد. سقف ميزان پرداخت نه تنها موجودي حساب دارنده را پوشش مي‌دهد بلكه مبلغي اضافه نيز بصورت اعتبار از طرف صادر كننده كارت مجاز به پرداخت مي‌باشد.

اما در تجزيه و تحليل نقش پرداخت الكترونيكي لازم است پديده كلي بانكداري الكترونيكي مورد بررسي قرار گيرد تا بتوان با ديد جامع‌تري به موضوع نگاه كرد. در ادامه با اشاره‌اي به نظام‌هاي بانكداري الكترونيكي سعي مي‌شود نقش اين پديده در تجارت الكترونيكي شناسايي و جايگاه كارتهاي اعتباري در بانكداري الكترونيكي تعيين گردد.

2-2-1 – بانكداري الكترونيكي

توسعه شگفت‌انگيز فنآوري اطلاعات و ارتباطات و گسترش آن به بازارهاي پولي و بانكي جهان, علاوه بر تسهيل امور براي مشتريان بانكها, روشهاي جاري بانكداري را متحول و دگرگون كرده است.

فنآوري بانكها, فنآوري پردازش, ثبت, نگهداري, تغذيه و تبادل اطلاعات مشتريان است. اين فنآوري به تدريج تكامل يافت و همراه با پيشرفت فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT) متحول گرديد.طي چند دهه اخير تحولات شگرفي در نظام بانكداري به وجود آمده است، مي‌توان اين تحولات را به چهار دوره تقسيم نمود. در هر دوره تا حدي رايانه و نرم‌افزار جايگزين انسانها و كاغذ شده‌اند. هر دوره از تكامل اين امكان را براي مديران نظام بانكي فراهم نموده است كه اوقات تلف شده را در شرايط كار رقابتي به حداقل برسانند و در گستره بالاتري به ارائه خدمت بپردازند. به عبارت ديگر فنآوري جديد و الكترونيكي شدن بانكداري به آنها اين امكان را مي‌دهد كه سرعت, كيفيت, دقت, هزينه و تنوع خدمات خود را افزايش دهند. اين چهار دوره عبارتند به شرح زير مي‌باشد.

2-2-1-1- اتوماسيون پشت باجه

در اين دوره كه نقطه آغازين كاربرد رايانه در نظام بانكداري مي‌باشد با استفاده از رايانه‌هاي مركزي, اطلاعات و اسناد كاغذي توليد شده در شعب, به صورت دسته‌اي به مركز ارسال و شبانه پردازش روي آنها انجام مي‌شود. در اين دوره كاربرد اصلي رايانه محدود به ثبت دفاتر و تبديل كاغذ به فايلهاي رايانه‌اي است. فنآوري اتوماسيون پشت باجه كه در دهه 1960 رواج داشت اين امكان را فراهم نمود تا دفاتر و كارتها از شعب حذف، و گردش روزانه حسابها در پايان وقت هر روز به رايانه‌هاي مركزي براي به‌روز شدن ارسال گردد. پيشرفت اتوماسيون پشت باجه در دهة 1970 باعث شده كه به جاي ارسال اسناد كاغذي به مركز, عمليات روزانه شعب, از طريق ثبت آنها بر روي محيط‌هاي مغناطيسي به مركز ارسال گردد و پردازش اطلاعات و به روز رساني حسابها كماكان در اطاقهاي رايانه مركزي صورت مي‌گرفت. در اين دوره عمليات اتوماسيون تأثيري در جهت رفاه مشتريان بانكها ايجاد ننموده و تأثير رقابتي نيز بين بانكها بر جاي نگذاشت. در طول اين دوره سيستمهاي پردازش دسته‌اي و سيستمهاي بزرگ رايانه‌اي به خدمت گرفته شدند و تنها تأثير اتوماسيون در آن دوره ايجاد دقت و سرعت در موازنه حسابها بود.

2-2-1-2- اتوماسيون جلوي باجه

اين دوره از زماني آغاز مي‌شود كه كارمند شعبه در حضور مشتري عمليات بانكي را به صورت الكترونيكي ثبت و دنبال مي‌كند. از اواخر دهه 1970 امكان انتقال پيوسته اطلاعات از طريق به كارگيري ترمينالها كه به ظاهر شبيه به رايانه‌هاي شخصي امروزي بودند, توسط خطوط مخابراتي به رايانه‌هاي بزرگ مركزي متصل مي‌شدند. امكان انتقال اطلاعات به صورت مؤثر در بين شبكه‌هاي بزرگ رايانه‌اي و ترمينالهاي ورودي و خروجي به وجود آمد. در اين دوره كارمندان شعب قادر شدند به صورت پيوسته به حسابهاي جاري دسترسي داشته باشند. در اين دوره بانكها مجبور بودند براي نيل به اتوماسيون جلوي باجه, از شبكه‌هاي مخابراتي موجود كه در اختيار و انحصار شركتهاي دولتي بود و استفاده از آنها نه تنها از نظر فنآوري محدود, بلكه از لحاظ هزينه‌اي بسيار گران بود, استفاده نمايند. اين شبكه‌هاي مخابراتي و اطلاعاتي, ترمينالهاي بانكي شعب را به مراكز رايانه پشت باجه مرتبط و متصل مي‌ساخت. در اين دوره هنوز تمايل به استفاده از اسناد كاغذي وجود داشت. اگر چه ترمينالها امكان جستجو و پردازش را سهولت بخشيده، لكن هنوز تمامي كارها توسط كارمندان بانك و از طريق ورود اطلاعات و گردش حسابها به ترمينالها صورت مي‌گرفت و فقط نياز به استفاده انبوه از اسناد كاغذي تا حدودي برطرف شد. در اين دوره بانكها نتوانستند كاركنان خود را كاهش دهند زيرا هنوز نياز به افرادي كه پاسخگوي مراجعين به بانكها باشند وجود داشت. از طرف ديگر نرم‌افزارهاي به كار گرفته شده در اين دوره, كماكان غيريكپارچه بودند. به عبارت ديگر براي هر نوع عمليات, نرم‌افزار خاص طراحي شده و ارتباط نرم‌افزارها با يكديگر محدود بود.

2-2-1-3- متصل كردن مشتريان به حسابهاي بانكي

در اين دوره كه از اواسط دهه 80 آغاز شد امكان دسترسي مشتريان به حسابهايشان فراهم گرديد. يعني مشتري از طريق تلفن يا مراجعه به دستگاه خودپرداز و استفاده از كارت هوشمند يا كارت مغناطيسي يا كامپيوتر شخصي به حسابش دسترسي پيدا مي‌كند و ضمن انجام عمليات دريافت و پرداخت, نقل و انتقال وجوه را به صورت الكترونيكي انجام مي‌دهد. در اين دوره سالن معاملات بانكها به مرور خالي از صفهاي طولاني مراجعين مي‌شود و آن دسته از كاركناني كه در جلوي باجه به امور دريافت و پرداخت از حسابها اشتغال دارند به بخشهاي ديگر نظير بازاريابي و خدمات مشتريان منتقل مي‌شوند. خطوط هوايي مثل ماهواره, ماكرويو, مودمهاي بدون سيم حجم زيادي از كار (ولي نه همه آن) را پيش مي‌برد.

مهمترين ويژگيهاي دوره سوم كه آن را از دوره‌هاي قبل و بعد متمايز مي‌سازد عبارتند از توسعه جزيره‌اي سيستمهاي مكانيزه در جلوي باجه و پشت باجه و همچنين توسعه سيستمهاي ارتباطي مشتريان با حسابهايشان مثل خودپرداز و تلفن‌بانك و فاكس‌بانك . در اين دوره هم, هنوز نيروي انساني در ارائه خدمات مؤثر است و بخشي از نيروي انساني وظيفه ايجاد هماهنگي بين سيستمهاي جزيره‌اي و نيازهاي مختلف مشتريان را به عهده دارد. در اين دوره كارتهاي بانكي و هوشمند به معناي واقعي و به طور كامل الكترونيكي نشده و به عبارت ديگر بخشي از فرايند تبادل الكترونيكي اطلاعات وارد عمليات بانكي و سيستمهاي مكانيزه شده است.

بنابراين مي‌توان گفت در اين دوره عمليات بانكي به صورت دستي ـ الكترونيكي درمي‌آيد. در اين دوره نظام بانكي با دو مشكل اساسي مواجه مي‌باشد. يكي عدم يكپارچگي سيستمهاي مكانيزه, جزيره‌اي بودن و ناهماهنگي آنها جهت ارائه خدمات به مشتريان, و ديگري تكامل نيافتگي خطوط مخابراتي و ارتباطي سريع, گسترده و مطمئن و همچنين فقدان پروتكلهاي ارتباطي لازم براي متصل نمودن شعب بانكها به يكديگر و اتصال مشتريان به شعب.

2-2-1-4- يكپارچه‌سازي سيستم‌‌ها و مرتبط كردن مشتري با تمامي عمليات بانكي

آخرين دوره تحول در نظام بانكي زماني آغاز مي‌شود كه همه نتايج به دست آمده از سه دوره قبل به طور كامل مورد توجه قرار گيرد و مشكلات آنها برطرف گردد و كليه عمليات بانكي به طور الكترونيكي انجام شود. در اين دوره هم بانك و هم مشتريان مي‌توانند به طور دقيق و منظم اطلاعات مورد نيازشان را كسب نمايند. گرچه آهنگ اين تحولات متفاوت است اما اين چهار دوره به طور يكسان در صنعت بانكداري روي خواهد داد.

لازمه ورود به اين مرحله داشتن امكانات و بسترهاي مخابراتي و ارتباطي پيشرفته و مطمئن است. اين دوره با جمع‌بندي بخشهاي نرم‌افزاري و سخت‌افزاري در دوره‌هاي پيشين به صورت واقعي ارتباط بين بانك و مشتريانش را به تصوير مي‌كشد. در دوره‌هاي قبلي اغلب بانكها بدون سامان‌دهي و نظم مشخص, تنها به خلق جزاير مكانيزه پرداختند.

در دوره چهارم به منظور رسيدن به يكپارچگي و ساماندهي سيستم‌هاي مكانيزه بانكي, بانكها به يكي از دو مورد زير تأكيد دارند:

1ـ تلاش براي استانداردسازي نرم‌افزاري و سخت‌افزاري در سيستمهاي رايانه‌اي موجود.

2ـ تلاش براي ايجاد سيستمهاي يكپارچه صرف نظر از سيستمهاي جزيره‌اي كه قبلاً به وجود آمده است.

سيستمهاي جديد بانكي كه اساس آنها مشتري‌مداري ا ست نه حساب‌مداري, كار چندان ساده اي نيست زيرا اغلب با صرف هزينه‌هاي زيادي همراه است و تلاش طاقت‌فرسا مي‌طلبد.يكي از چالشهاي اصلي سيستمهاي بزرگ بانكها در اين دوره انتخاب يكي از اين دو راه است كه هر يك بحث هاي مربوط به خود را مي‌طلبد و انتخاب هر يك بستگي به استراتژي بانك، مبني بر يك تحليل عميق هزينه ـ فايده دارد.

در دوره چهارم, سيستم يكپارچه بانكي اين امكان را به مشتري مي‌دهد كه از رايانه منزل يا محل كار خود خدمات متعارف خود را از سيستم الكترونيكي بانك دريافت نمايد. در اين دوره صرفه‌جويي واقعي در نيروي انساني به وجود آمده و پول كاملاً حالت الكترونيكي پيدا مي‌كند و ابزار تعامل دو طرف يعني مشتري و بانك, خدمات الكترونيكي است. اين در حالي است كه در دوره سوم، مشتري براي دسترسي به خدمات بانكي از اسناد كاغذي و اعمال دستي كاملاً بي‌نياز نبود. در دوره چهارم، مشتري حتي براي دريافت وام يا خدمات بيمه‌اي و يا ديگر سرويسهاي بانك بي‌نياز از مراجعه به بانك مي‌باشد.

با توجه به توضيحات فوق به طور خلاصه مي‌توان نتيجه گرفت كه از اوايل دهه 1960 نوعي از خدمات بانكي رواج يافت كه مبناي تحول بزرگي براي سالهاي آتي در نظام بانكداري گرديد. اين نوع خدمات به صورت كارتهاي بانكي بود كه در اختيار عموم قرار گرفت. بعد از مدت زماني كوتاه هم مبادلات حساب جاري و هم ساير پرداختها و دريافتهاي بانكي (در قالب كارتهايا عتباري) به مرور خودكار گرديدند, ولي با اين حال تا آن زمان حجم بالايي از اسناد كاغذي توليد مي‌گرديد. از اين رو از فنآوري پيچيده و پيشرفته مخابراتي به عنوان راه‌حلي جهت حل اين مشكل استفاده گرديد در نتيجه با ايجاد اتاقهاي پاياپاي خودكار, از سيستم انتقال الكترونيكي وجوه در سطح بسيار وسيعي استفاده شد و ساختار سيستم بانكي يك بار ديگر دچار تحولي عمده گرديد. بانكها از مؤسسات سپرده‌گذاري كه صرفاً منابع فيزيكي را نگهداري مي‌نمودند به مراكز پردازش اطلاعات تبديل شدند, پول نيز از يك مفهوم قابل لمس به يك مفهوم غيرقابل لمس تبديل گرديد. به طوري كه پول مي‌توانست هر لحظه بر روي صفحه رايانه نشان داده شود. نه تنها پول به پول الكترونيكي تبديل گرديد, بلكه چك نيز به همين سرنوشت دچار شد و بانكها با ارسال تصاوير چك به جاي چكهاي فيزيكي شروع به استفاده از چكهاي الكترونيكي نمودند. با پيشرفت فنآوري اطلاعات و ارتباطات, فنآوري تصوير به حدي پيچيده و پيشرفته گرديد كه بانكها مي‌توانستند بدون نياز به اسناد كاغذي, اطلاعات مربوط به دستور پرداختها را بين خود مبادله نمايند. در واقع با اين كار, مبادله الكترونيكي اطلاعات به جاي پردازش اسناد كاغذي مورد استفاده قرار گرفت.

امروزه سرعت توسعه صنعت انفورماتيك باعث ايجاد تغييرات عمده‌اي هم در شكل پول و سيستمهاي انتقال وجوه در عرصه بانكداري گرديده و هم مفاهيم جديدي را به عنوان پول الكترونيكي و انتقال الكترونيكي آن ارائه نموده است, كه اين به مفهوم ايجاد نوع جديدي از بانكداري تحت عنوان بانكداري الكترونيكي مي‌باشد. با گسترش شبكه اينترنت و قابل دسترس بودن آن براي همگان شيوه عرضه خدمات در بانكها متحول شده و اين تحولات زمينه ظهور پديده‌هايي مانند: بانكداري تلفن همراه, بانكداري اينترنتي, بانكداري خانگي, و بانكداري مجازي گرديده است.

2-2-2- شيوه‌هاي پرداخت و انواع سيستم‌هاي پرداخت‌ الكترونيكي

با توسعه فناوري اطلاعات در خدمات بانكي، اكنون شيوه‌هاي پرداخت را به دو دسته سنتي و الكترونيكي تقسيم مي‌كنند. در نظام سنتي، پرداخت مي‌تواند به صورت‌هاي متفاوت انجام پذيرد: پرداخت از طريق تهاتر (كالا به كالا)، پرداخت نقدي، و انتقال و پرداخت وجه از طريق سيستم بانكي. در نظام الكترونيكي، انتقال وجه از طريق سيستم بانكي بطور خودكار (الكترونيكي) صورت مي‌گيرد.

پرداختهاي الكترونيكي را مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد:

2-2-2-1- پرداخت از طريق واسطه

وقتي خريد از محيط فيزيكي به محيط الكترونيكي وارد مي‌شود، زواياي جديدي از تبادل رخ مي‌دهد. گويي اينكه فرآيند يك مبادله عادي را نيز شامل مي‌شود.

يك خريد سنتي شامل مراحل زير مي‌باشد:

مكان‌يابي خريدار

انتخاب كالا

سوال در مورد پرداخت

درخواست كالا

توافق در مورد پرداخت

شناسايي و اطمينان حاصل كردن از ماشين پرداخت

تبادل كالا و رسيد
در استفاده از پرداختهاي آنلاين بعضي از مراحل فوق ادغام مي‌شوند. از طرفي كمبود‌هاي امنيتي تبادل رو در روي پول، مبادله را به سمت استفاده از سيستم‌هاي امن‌تر (بدون حمل و نقل پول) هدايت مي‌كند. اين وظيفه به وسيله واسطه‌ها براي فراهم كردن امنيت، شناسايي و سنديت پرداخت و حمايت از آن انجام مي‌پذيرد.

شكل 2: روش پرداخت از طريق واسطه

2-2-2-2- پرداخت بر اساس مبادله الكترونيكي پول

مبادله الكترونيكي پول، كاربرد مالي سيستم مبادله الكترونيكي داده‌ها مي‌باشد كه از طريق آن، شماره كارتهاي اعتباري و چك‌هاي الكترونيكي از طريق شبكه خصوصي امن بين بانكها و بنگاه‌هاي اصلي مبادله مي‌شود. در اينجا واسطه الكترونيكي در بين بانك خريدار و بانك فروشنده حذف، و خود بانكها در راستاي ارتقاي امنيت فرآيند پرداخت اين وظيفه را بازي مي‌كنند. شكل زير نمايانگر اين شيوه پرداخت مي‌باشد.

شكل 3: پرداخت ازطريق EFT

2-2-2-3- پرداخت بر اساس پول الكترونيكي

پول الكترونيكي به دو دسته پول رايج الكترونيكي و چك الكترونيكي قابل تقسيم است. پول رايج الكترونيكي بدون واسطه‌گري بانك در هنگام پرداخت، بين خريدار و فروشنده مبادله مي‌شود. در اين رابطه يكسري كارتهاي از قبل شارژ شده از طريق بانك در اختيار خريدار قرار مي‌گيرد كه با انتقال آن به فروشنده پرداخت صورت مي‌گيرد.

چك الكترونيكي در واقع نسخه‌اي از چكهاي كاغذي در دنياي واقعي مي‌باشد كه اصولاً يكسان و مانند چكهاي كاغذي عمل مي‌كند. اين سيستم هزينه‌ها را تا حدودي كاهش مي‌دهد و مراحل كار را كوتاه‌تر مي‌كند. چكهاي الكترونيكي داراي امنيت بيشتري نيز مي‌باشند. پول الكترونيكي از طريق سرويس‌دهندگان مالي قابل خريد بوده و در هر زمان قابل تعويض با پول كاغذي مي‌باشد.

2-2-3-كارت‌هاي بانكي

يكي از ابزارهاي انتقال الكترونيكي وجوه كه در تجارت الكترونيكي از اهميت خاصي برخوردار است, كارت‌هاي بانكي مي‌باشد كه به منظور پرداخت وجه, به جاي پول نقد استفاده مي‌شود. هر چند كارت‌ها انواع مختلفي دارند ولي همگي در ايران به عنوان كارت‌هاي اعتباري معروف هستند.در ادامه اين مبحث برخي موضوعات مطرح در حوزه كارتهاي اعتباري مورد توجه قرار مي‌گيرد.

2-2-3-1- ظهور كارتهاي اعتباري

كارت‌ها وسيله‌اي جهت پرداخت و مبادله مي‌باشند. ساليان متمادي است كه پول, سكه و پس از آن اسكناس به خاطر سه ويژگي راحتي, سادگي و سرعت استفاده از آن, به عنوان بهترين وسيله جهت پرداخت مطرح است. با سپري شدن دوران صنعتي, رشد دانش فني و پيشرفت‌هاي شگرف جوامع, افزايش حجم مبادلات و به دنبال آن حجم نقدينگي, نياز به وسيله‌اي آسان‌تر جهت انجام معاملات احساس شد و مشتريان روشهاي جديدي را جهت پرداخت معاملات خويش طالب بودند. تغييرات شيوه‌هاي رفتاري و زندگي مردم, نياز و تقاضاي عمومي براي استفاده از امكانات و تسهيلات بيشتر در خصوص پرداخت‌ها, بانكها و مؤسسات مالي را به فكر راه چاره واداشت. در نتيجه تلاش‌هاي همه جانبه براي رفع نياز مشتريان, وسيلة جديدي جهت پرداخت با عنوان كارتهاي بانكي يا اعتباري به وجود آمد.

از جمله عواملي كه در صدور كارت‌هاي اعتباري مؤثر بوده, مي‌توان به عواملي نظير افزايش نرخ تورم, رقابت‌هاي فشرده بين بانكها, امكان دستبرد به منابع پولي, مسائل امنيتي مربوطه و پيشرفتهاي چشم‌گير در فناوري به خصوص فناوري اطلاعات و ارتباطات اشاره نمود.

كارت اعتباري (بانكي) عبارتند از كارتي پلاستيكي يا كاغذي كه توسط صادركننده (بانك, مؤسسات مالي و…) صادر مي‌شود و در اختيار مشتريان قرار مي‌گيرد, مشتريان مي‌توانند با عرضه اين كارتها در جايگاههاي مشخص از خدمات آنها بهره‌مند شوند و به عبارت ديگر كالا و خدمات مورد نياز خود را خريداري نمايند و وجه آن را بپردازند.

به طور كلي مي‌توان كارت‌هاي اعتباري (بانكي) را اينگونه تعريف كرد: كارت وسيله‌اي الكترونيكي است كه بر اساس اصول فني خاص و رعايت مسائل ايمني براي متقاضي صادر مي‌شود و دارنده كارت مي‌تواند با استفاده از كارت مزبور از طريق ماشينهاي خودپرداز و يا نقطه فروش وجوه و يا اعتبار واريز شده به حساب خود را دريافت يا به حساب ديگري منتقل نمايد.

كارتهاي اعتباري (بانكي) انواع مختلفي دارند كه در ادامه, ابتدا اشاره‌اي مختصر به تاريخچه به وجود آمدن كارتهاي اعتباري داشته و سپس انواع آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرند.

2-2-3-2- تاريخچه كارتهاي اعتباري

شايد بتوان از آمريكا به عنوان اولين كشور ارائه‌دهنده كارت‌هاي اعتباري نام برد. پديد آمدن ايده كارت اعتباري به سالها پيش برمي‌گردد كه اولين بار در سال 1860 توسط ادوارد پلاي دانشمند بزرگ آمريكايي ارائه گرديد. قريب چهل سال بعد جان. سي. پيتگنرو نوعي كارت پول كاغذي جهت مشتريان طراحي كرد ولي با استقبال چشم‌گيري مواجه نشد. بعد از پنجاه سال، تقريباً در دهه 1950 استفاده از وسيله‌اي به نام كارت به جاي پول در كشور آمريكا معمول گشت.

در دهه 1950 اولين كارت‌هاي پلاستيكي به جاي پول نقد, جهت پرداخت مستقيم هزينه‌هاي خريد كالا يا خدمات توسط مؤسسه diners منتشر شد. البته كارت‌هاي مزبور براي طبقه خاصي از افراد و به عنوان نشانه‌اي قراردادي طراحي شدند و دارنده كارت مي‌توانست با ارائه آن و بدون پرداخت پول نسبت به خريد يا استفاده از خدمات شهري, در منطقه جغرافيايي محدود, اقدام نمايد. به نظر مي‌رسد بر همين اساس كارتهاي متداول امروزي در مؤسسات مالي و خدماتي رواج يافته‌اند.

كارت به عنوان وسيله اي نوين جهت تسريع در امور پرداخت وجوه كالا و خدمات در دو نوع كاغذي (مقوايي) و پلاستيكي معمول مي‌باشد. كارت‌هاي كاغذي توسط مؤسسات خدمات عمومي صادر و به عنوان بليط اتوبوس و قطار يا راه‌آهن شهري مورد استفاده قرار مي‌گيرند. كارت‌هاي پلاستيكي بيشتر توسط مؤسسات مالي نظير بانكها صادر و در اختيار مشتريان قرار داده مي‌شود.

كارت‌هاي اوليه از لحاظ فناوري ساخت و همچنين خدماتي كه ارائه مي‌دادند بسيار ساده بودند ولي به علت استفاده چشم‌گير و تقاضاي روزافزون براي دريافت اين نوع كارتها و خدمات جديد, و نيز مسائل امنيتي كه در خصوص اين كارت‌ها به وجود آمد, كم كم در فناوري ساخت كارت‌ها و همچنين نوع خدماتي كه به وسيله اين كارتها ارائه مي‌شد, تغييرات اساسي پديد آمد و كارت‌هاي الكترونيكي به بازار آمد.

با الكترونيكي شدن كارت‌هاي اعتباري و بكارگيري پايانه‌هاي رايانه‌اي در نقطه فروش كه از سال 1983 مطرح شد, امكان تشخيص هويت ارائه‌دهنده كارت اعتباري در فروشگاهها و اطلاع دقيق از اعتبار باقيمانده كارت به صورت آنلاين فراهم گرديد. گسترش تجارت الكترونيكي باعث به وجود آمدن نيازهاي جديد در خصوص كارتهاي اعتباري گرديد, اين نيازهاي جديد سبب شد كه كارت‌هاي اعتباري جديدي به نام كارت‌هاي هوشمند ارائه گردد.

امروزه كارت‌هاي اعتباري در انواع مختلف جهت ارائه خدمات متنوع با دارا بودن قابليت استفاده در سطح ملي و بين‌المللي صادر مي‌شوند و مورد استفاده گسترده قرار مي‌گيرند. دامنه كاربرد كارت در زندگي اقتصادي از وسعت و گستردگي قابل ملاحظه‌اي برخوردار است و امروزه بسياري از پرداخت‌ها و دريافت‌ها و تأمين بسياري از كالاها و خدمات نظير عمليات بانكي و پرداخت هزينه‌هاي مرتبط با مسافرت و بيمه از اين طريق امكان‌پذير است.

همانگونه كه قبلاً گفته شد كارت به منظور انجام بخشي از وظايف پول بر اساس نيازهاي مشتريان ابداع گرديد. اشخاص با توجه به ميزان وجه نقد و يا اعتبار به دست آمده از فعاليت‌هاي روزمره مي‌توانند از كارت‌ها براي تبديل اين وجوه به مصارف مورد نياز خود استفاده نمايند, به عبارت ديگر كارت وسيله‌اي براي اثبات اعتبار و صدور مجوز مصرف آن در مواقع مورد نياز مي‌باشد.

استفاده از كارت‌ها به جاي پول و رشد چشمگير استفاده از آن توسط مردم نشان‌دهنده اهميت و مزاياي آشكار آن است. كارت‌ها داراي مزاياي آشكار مستقيم و مزاياي پنهاني هستند. در اينجا به اختصار مهمترين مزاياي كارت‌ها ارائه مي‌شود:

الف) كارتها باعث افزايش سرعت و كاهش زمان انتقال وجوه از يك نقطه به نقطه ديگر مي‌شوند.

ب) استفاده از كارت به جاي پول باعث جلوگيري از انتقال پول نقد مي‌گردد.

ج) استفاده از كارت به جاي پول باعث افزايش امنيت در مقابل سرقت, مفقود شدن و از بين رفتن پول نقد مي‌گردد.

د) ساليانه مبالغ قابل توجهي صرف چاپ اسكناس و وسائل مربوط به آن مي‌شود, بهره‌گيري از كارتها سبب كاهش هزينه‌هاي چاپ اسكناس مي‌گردد.

هـ) استفاده از كارت باعث مي‌شود كه دسترسي به وجوه و يا اعتبار تخصيصي به سرعت و در هر نقطه جغرافيايي امكان‌پذير باشد.

و) استفاده از كارت‌ها سبب سهولت در رفع حوائج روزمره افراد مي‌گردد.

ز) استفاده از كارت‌ها باعث ايجاد اعتبار و ارزش اجتماعي مي‌شود.

ح) كارتها, حجم مسافرت‌هاي درون شهري بمنظور دريافت و پرداخت‌هاي معمولي بانكي را كاهش مي‌دهد و از اين طريق باعث كاهش هزينه‌هاي فردي و اجتماعي مي‌گردند.

ت) عموميت يافتن استفاده از كارت باعث ترغيب بانكها به بانكداري الكترونيكي و خروج از سيستم مبتني بر كاغذ در عمليات بانكي مي‌گردد.

ي) كارت امكان دسترسي به پول را آسان نموده و باعث تسهيل در امور پرداخت و دريافت وجوه نقد مي‌گردد.

ك) از طريق گسترش و توسعه كارت‌هاي بين‌المللي مي‌توان نظام كنترل ارز را بهبود بخشيد.

2-2-3- 3ـ انواع كارت‌هاي بانكي

همانگونه كه اشاره شد كارت‌هاي اعتباري در انواع مختلف و با كاربردهاي گوناگون از سوي بانكها, مؤسسات مالي و غيرمالي (مانند كارت تلفن) در سراسر جهان صادر و در بين متقاضيان توزيع مي‌گردد. از كارت‌ها به عنوان هسته مركزي ارائه خدمات بانكي, در شاخه بانكداري خرد استفاده مي‌شود. معمولاً كارت‌ها را بر اساس شيوه تسويه‌حساب, فناوري مورد استفاده, نوع خدمات, و گستره جغرافيايي كاربرد طبقه‌بندي مي‌نمايند.

2-2-3-3-1ـ طبقه‌بندي كارتها به لحاظ شيوه تسويه

كارت‌ها بر اساس شيوه تسويه به سه دسته كلي زير تقسيم مي‌شوند:

الف) كارت اعتباري

ب) كارت بدهي

ج) كارت هزينه

البته كارت‌ها داراي نامهاي مختلف ديگري مثل كارت پول, چك كارت, كارت سپرده و غيره نيز مي‌باشند كه مي‌توانند به نوعي زيرمجموعه‌هاي كارت‌هاي فوق قرار گيرند.

الف) كارت اعتباري

كارت‌هاي اعتباري به منظور خريد كالا و خدمات و دريافت پول نقد صادر مي‌شوند. اين نوع كارت‌ها بسته به ارتباطات و قرارداد صادركننده, مي‌تواند در سطح ملي يا بين‌المللي كاربرد داشته باشد. براي صدور اين كارت‌ها متقاضي به بانك يا مؤسسه صادركننده مراجعه مي‌نمايد و پرسشنامه‌اي را كه حاوي اطلاعات شخصي (مشخصات, وضعيت مالي, اعتباري شخص متقاضي) است تكميل مي‌نمايد, بانك يا مؤسسه صادركننده كارت، پس از بررسي سوابق متقاضي امتياز اعتباري وي را مشخص كرده و ميزان و حد اعتباري او را تعيين مي‌نمايد. در صورت قابل قبول بودن امتياز و حد اعتباري متقاضي, كارت اعتباري براي وي صادر و حدود اعتبار ايشان مشخص مي‌شود.

دارنده كارت اعتباري مي‌تواند به بانكها, مؤسسات مالي, مؤسسات غيرمالي و فروشگاههايي كه پذيرنده كارت‌هاي اعتباري هستند مراجعه نموده و وجه, كالا يا خدمت مورد نظر را پرداخت كند. و در پايان هر ماه صورت‌حساب معاملات خود شامل كليه خريدها و وجوهي كه نقداً دريافت نموده را دريافت مي‌كند. دارنده كارت پس از دريافت صورت‌حساب, بايد مبلغ آن را به صادركننده كارت بپردازد, البته مي‌توانند صورت‌حساب خود را تقسيط نمايند, يعني مبلغي را در ابتدا پرداخت نمايند و مابقي را طي دوره‌هاي بعد تأديه نمايد. معمولاً وقتي كه صورت‌حساب‌ها به صورت اقساط پرداخت مي‌شود به آن بهره تعلق مي‌گيرد. علاوه بر اين خدمات, كارت‌هاي اعتباري مي‌تواند خدمات ديگري نظير مسئوليت قانوني بانكها در قبال خرابي كالا و خدمات خريداري شده, بيمه حوادث مسافرت و خريد از طريق پست, تلفن و اينترنت را نيز فراهم نمايند.

ب ) كارت بدهي

كارت بدهي تقريباً به لحاظ عملياتي شبيه كارت‌هاي اعتباري مي‌باشد و از نظر ماهيت تقريباً معادل چك عمل مي‌كند. ميزان اعتبار كارت بدهي بر اساس حساب بانكي دارنده كارت ]حساب ديداري يا حسابي مشابه[ تعيين مي شود. به عبارت ديگر قبل از اينكه دارنده كارت خريد خود را انجام دهد بايد معادل مبلغ خريد در حساب مربوطه وجه نقد داشته باشد. مكانيزم كار بدين شكل است كه دارنده كارت بدهي كالا و خدمات مورد نظر خود را انتخاب مي‌كند و صورت‌حساب مربوطه را امضا مي‌كند. اين كار بدين معني است كه به بانك دستور مي‌دهد كه معادل مبلغ صورت‌حساب از حسابش كسر و به حساب پذيرنده كارت واريز گردد. به عبارت ديگر عملكرد آن مثل صدور يك چك در وجه فروشنده مي‌باشد با اين تفاوت كه زمان صدور و دريافت چك, وقتي كه از ماشين‌هاي نقطه فروش استفاده مي‌شود به صفر مي‌رسد. از كارت‌هاي بدهي براي دريافت وجه از طريق ماشينهاي خودپرداز نيز مي‌توان استفاده نمود. نكته بسيار مهم در مورد كارت‌هاي بدهي اين است كه دريافت وجه يا خريد كالا و خدمات، صرفاً به اندازه موجودي حساب دارنده كارت, امكان‌پذير مي‌باشد و اضافه بر موجودي امكان‌پذير نمي‌باشد. كارتهايي كه اخيراً توسط بانك‌هاي كشور ارائه مي‌شود از نوع كارتهاي بدهي مي‌باشد.

ج) كارت هزينه

اين كارتها شباهت بسيار زيادي به كارتهاي اعتباري دارند، ولي از دو جهت با كارتهاي اعتباري متفاوت مي‌باشند. اول اينكه به‌ ‌وسيله اين كارتها وجه نقد نمي‌توان دريافت كرد و ديگر اينكه دارنده اين كارت مجاز است هر اندازه كه مي‌خواهد هزينه كند و از كالا و خدمات استفاده كند ولي پس از دريافت صورتحساب بايد حساب خود را تأديه كند و در واقع اين نوع كارت ،محدوديت خريد مانند كارتهاي اعتباري را ندارد.

2-2-3-3-2-ـ انواع كارت از لحاظ فناوري ساخت

كارت‌ها بر حسب فناوري ساخت به دو دسته تقسيم مي‌شوند:

الف) كارت با نوار مغناطيسي؛

ب) كارت‌هاي هوشمند؛

الف) كارت با نوار مغناطيسي

در كارت‌هاي با نوار مغناطيسي, اطلاعات مربوط به دارنده كارت، به صورت كدهاي مخصوص بر نوار مغناطيسي كه پشت كارت قرار دارد, ضبط مي‌شود. به اين عمل در اصطلاح رمزگذاري كارت مي‌گويند. البته در نوع قديمي‌تر اين كارت‌ها, اطلاعات به صورت برجسته روي كارت‌ها حك مي‌شود, هر چند كه استفاده از اين نوع كارت‌ها به جريانات الكترونيكي و ارتباط با شبكه تلفني نياز نداشت, ولي مشكل عمده آنها مسائل امنيتي و حجم بسيار بالاي كاغذهاي مصرفي به عنوان اسناد مي‌باشد. اين عيوب با قرار دادن اطلاعات كارت به صورت رقمي بر روي نوار مغناطيسي در پشت كارت مرتفع شده است. نوار مغناطيسي حداكثر داراي سه شيار است كه شيارهاي اول و دوم براي خواندن و شيار سوم هم براي نوشتن و هم براي خواندن اطلاعات به كار مي‌رود. اگر چه ظرفيت ذخيره‌سازي نوار مغناطيسي تنها حدود 1000 بيت است و اين مقدار قابل توجه نمي‌باشد، لكن اين ميزان براي ثبت اطلاعات مورد نظر در روش برجسته‌نويسي كفايت مي‌كند.

نحوه استفاده از اطلاعات كارت‌هاي مغناطيسي بدين شكل است كه دارنده كارت به فروشگاه‌ها و مراكز تجاري مراجعه و كارت خود را در دستگاههاي نقطه فروش قرار مي‌دهد. دستگاههاي نقطه فروش اطلاعات كارت را كه بر روي نوار مغناطيسي وجود دارد, به مركز بانك مخابره مي‌نمايد و پس از تأييد موارد مربوطه, ميزان خريد و اعتبار مورد نظر گزارش مي‌شود. زماني كه از اين كارت‌ها براي استفاده از دستگاههاي خودپرداز استفاده مي‌شود نيز همين مكانيزم تكرار مي‌گردد. اين نوع كارت‌ها در سطح بين‌المللي بسيار شايع مي‌باشد و مؤسسات بين‌المللي بزرگ همچون ويزا و مستر كارد از اين نوع فناوري براي كارت‌هاي خود استفاده مي‌نمايند.

ب) كارت‌هاي هوشمند

به علت پايين بودن ظرفيت ذخيره‌سازي اطلاعات بر روي كارت‌هاي مغناطيسي و نياز به افزايش قابل توجه حجم حافظه اين كارت‌ها به خصوص در كاربردهايي كه مستلزم بكارگيري الگوريتم‌هاي پيچيده رمزنگاري باشند (جوانب امنيتي) و يا ضبط اطلاعات خاص, و همچنين مشكل ترافيك خطوط ارتباطي و مخابراتي, كارت‌هاي مغناطيسي جوابگو نمي‌باشند، بنابراين طي سالهاي اخير اقدامات ويژه‌اي براي نصب حافظه‌ها و پردازشگرهاي رايانه‌اي روي كارت‌ها صورت گرفته است, حاصل اين اقدامات ابداع و عرضه كارت‌هاي هوشمند مي‌باشد.كارت‌هاي‌هوشمندعــبــارت كــلــي‌اســـت كــه‌گــاهــي بــانــامــهــاي كــارت‌تــراشـــه‌دار , كـــارت حافظه‌دار و كارت با مدارهاي مجتمع معرفي و عرضه مي‌شوند. استفاده وسيع از كارت‌هاي هوشمند از سال 1994 توسط مؤسسات معتبر بين‌المللي نظير ويزا, مستر كارد و يوروپي به عنوان پايه و اساس سيستم‌هاي پرداخت تجاري آينده در سطح جهاني شناخته شد.

كارت هوشمند به عنوان كارآمدترين عضو خانواده كارت‌هاي معمول, قلمداد مي‌شود. اين كارت شامل يك مدار مجتمع الكترونيكي به شكل تراشه مي‌باشد كه عناصري براي نقل و انتقال, ذخيره‌سازي و پردازش اطلاعات به همراه دارد. انتقال اطلاعات مي‌تواند به وسيله اتصالاتي كه بر روي سطح كارت وجود دارد و يا بدون اتصالات از طريق ميدانهاي الكترومغناطيسي انجام شود. يكي از فوايد اين كارت‌ها اين است كه اطلاعات ذخيره شده در آنها مي‌تواند در برابر دسترسي و تغييرات غيرمجاز محافظت شود. از مزيتهاي ديگر كارت‌هاي هوشمند, در كنار اعتبار بالاي آن به لحاظ امنيتي, طول عمر بيشتر آن در مقايسه با كارت‌هاي مغناطيسي مي‌باشد.

با پيشرفت‌هايي كه در توليد و استفاده از كارت‌هاي هوشمند به وجود آمده است انواع جديد پروژه‌هاي پول الكترونيكي در كشورهاي آمريكا و ساير كشورهاي پيشرفته در دست اجرا مي‌باشد. در همين زمينه به عنوان مثال از كيف پول الكترونيكي و كارت‌هاي موندكس مي‌توان نام برد. كيف پول الكترونيكي عبارت است از كارت مخصوصي كه جهت خريدهاي كوچك مثل بليط اتوبوس, قطار, تاكسي يا هزينه صورت‌حساب رستوران مورد استفاده قرار مي‌گيرد. مزيت كيف پول الكترونيكي امنيت, آساني در پرداخت, عدم نياز به حمل پول خرد, ريسك كم و پرداخت تضمين شده مي‌باشد.

موندكس يك كارت هوشمند مي‌باشد كه توسط بانك نشنال وست مينستر ارائه گرديد. اين كارت جهت حذف پول كاغذي و سكه طراحي شده است. هدف از اين كارت ايجاد يك نوع استاندارد براي پول الكترونيكي است. اين كارت از فناوري كارت‌هاي هوشمند استفاده مي‌كند و در ماشين‌هاي خودپرداز, تلفن‌هاي مخصوص, ترمينالهاي نقطه فروش و كيف‌هاي موندكس قابل استفاده است.

2-2-3-3-3- انواع كارت‌ها به لحاظ گستره جغرافيايي كاربرد

نوع ديگر طبقه‌بندي كارت‌ها بر حسب گستره جغرافيايي كاربرد آنها مي‌باشد كه به دو دسته تقسيم مي‌شوند:

الف) كارت‌هاي داخلي

ب) كارت‌هاي بين‌المللي

الف) كارت‌هاي داخلي

كارت‌هاي داخلي در داخل محدوده جغرافيايي يك كشور كاربرد دارند و تنها در داخل كشور و به پول همان كشور قابل استفاده مي‌باشد. اين نوع كارت‌ها در اغلب كشورها رايج مي‌باشد. در ايران هم طي سالهاي اخير بكارگيري آن در سطح محدودي رايج شده است. اين كارت‌ها مي‌توانند داراي انواع مختلفي باشند. مثل كارت بدهي, كارت اعتباري, كارت هزينه, كارت تضمين چك, كارت ماشين‌هاي خودپرداز.

ب) كارت‌هاي بين‌المللي

كارت بين‌المللي كارتي است كه در بيش از يك كشور قابل استفاده باشد, بنابراين با بيش از يك ارز سر و كار دارد. دارنده اين كارتها مي‌تواند در كشورهاي مختلف ]طرف قرارداد[ به خريد و يا اخذ پول به ارز همان كشور اقدام نمايد. مهمترين كارتهاي بين‌المللي كه حجم نسبتاً زيادي از كل كارت‌هاي بين‌المللي را به خود اختصاص داده‌اند, توسط مؤسسات ويزا كارد و مستر كارد ارائه شده است. اين نوع كارت‌هاي بين‌المللي داراي انواع مختلفي مثل كارت كلاسيك, كارت طلايي, كارت تجاري, كارت الكترون, كارت ATM و كارت مشترك مي‌باشند.

با توجه به مشكلاتي كه در زمينه تبديل نرخ ارز و مبادلات ارزي بين صادركننده كارت و پذيرنده كارت پيش مي‌آيد, جهت ارائه خدمات بين‌المللي, لزوم ايجاد يك سيستم مشترك بين بانكي در سطح بين‌المللي احساس مي‌گردد. براي اين منظور معمولاً بانك‌ها و مؤسسات مالي كه تمايل دارند كارت‌هاي بين‌المللي صادر نمايند به عضويت سازمانهايي همچون ويزا و مستر كارد درمي‌آيند.

2-2-4 ـ مكانيزم عمل كارت‌ها

پيشتر در مورد انواع مختلف كارت‌هاي اعتباري (بانكي) توضيح داده شد, به علت گستردگي و تنوع كارت‌هاي اعتباري, تشريح مكانيزم عمل كامل كليه كارت‌ها متنوع و طولاني خواهد بود بنابراين در اين گزارش به طور نمونه, مدلي ساده از نحوه عمل كارتها ارائه خواهد شد. قبل از پرداختن به مدل, شناسايي و تشريح اجزاء تشكيل‌دهندة كارتها ضروري به نظر مي‌رسد.

اجزاء تشكيل‌دهنده يك سيستم ساده عملياتي كارت‌ها به شرح ذيل مي‌باشد.

الف) صادركننده كارت

بانك يا مؤسسة مالي صادركننده كارت كه طبق مقررات و ضوابط خاص نسبت به صدور كارت اقدام مي‌نمايد. بانك يا مؤسسه بر اساس ضوابط و مقررات مشخص, به مشتريان خود كارت ارائه مي‌نمايد و سقف اعتبار قابل استفاده كارت ،چگونگي استفاده و تعداد دفعات استفاده در دورة زماني معين را تعيين مي‌نمايد. لازم به يادآوري است كه بانك يا مؤسسه صادركننده كارت مي‌تواند پرداخت‌كننده نيز باشد.

ب) دارنده كارت

دارنده كارت شخصي است كه از صادركننده كارت تقاضاي صدور كارت مي‌نمايد. طبق قراردادي كه اين متقاضي كارت با بانك يا صادركننده كارت امضاء مي‌كند, آن را تحويل مي‌گيرد و مي‌تواند نسبت به خريد كالا و خدمات و يا تحويل وجه نقد با ارائه كارت خود و بدون حمل پول اقدام نمايد.

ج) پذيرنده كارت

پذيرنده كارت, فروشگاه‌ها, مؤسسه مالي يا غيرمالي يا بانكي است كه به موجب قراردادي كه با صادركننده كارت منعقد مي‌نمايد و با رعايت قوانين, مقررات و دستورالعمل‌هاي مربوطه, تعهد مي‌نمايد, بدون اخذ وجه و صرفاً با ارائه كارت از طرف دارنده كارت نسبت به معامله و ارائه كالا و خدمات و يا وجه نقد اقدام نمايد و اسناد مربوطه را به بانك يا مؤسسه صادركننده و پرداخت‌كننده تحويل نمايد، تا پس از آن و پس از كسر كارمزد بانكي به حسابش منظور گردد.

د) پرداخت‌كننده

بانك يا مؤسسه مالي است كه با عقد قرارداد با پذيرنده كارت، متعهد مي‌شود در صورت انجام معامله بين پذيرنده كارت و دارنده كارت, طبق قوانين و مقررات و دستورالعمل‌هاي ابلاغي, پس از كسر كارمزد، نسبت به بستانكار نمودن حساب وي اقدام نمايد. در ساده‌ترين مدل كارت‌هاي اعتباري صادركننده و پرداخت‌كننده كارت يكي است بنابراين سه جزء وجود دارد: صادركننده, دارنده و پذيرنده كارت. عمليات كارت بسيار ساده است و با انعقاد قرارداد في ما بين آنها عمليات انجام مي‌پذيرد.

در صورتي كه صادركننده و پرداخت‌كننده دو بانك يا مؤسسه جداگانه باشند، در اين صورت براي برقراري ارتباط بين اين دو بانك, به ويژه در عمليات تسويه و تهاتر, انتقال اطلاعات بين بانكها و رفع اختلافات احتمالي, نياز به يك واسطه دارد. در عمليات كارت دو مرحله اساسي وجود دارد ، يكي مرحله اخذ مجوز و ديگري تهاتر و تسويه ،كه در اين مدل توسط واسطه انجام مي‌گيرد.

3- نقش كارتهاي اعتباري در توسعه تجارت الكترونيكي

روند رو به رشد تجارت الكترونيكي و كاربري فناوري اطلاعات در تجارت، بازرگاني و اقتصاد حاكي از توجه خاص جوامع به اين پديده است. جدول 1 حجم تجارت الكترونيكي را در سال 2004 در مناطق مختلف نشان مي‌دهد.

جدول 1: حجم تجارت الكترونيكي در مناطق مختلف جهان در سال 2004
نام منطقه حجم تجارت الكترونيكي به هزار ميليارد دلار

امريكاي شمالي 5/3

آسيا و اقيانوسيه 6/1

اروپاي غربي 5/1

آمريكاي لاتين 0818/0

ساير مناطق جهان 0686/0

Source: Forrester Research (2004)

با اين روند و با توجه به نرخ رشد آمار، لازم است توجه خاصي به عوامل موثر بر اين پديده بشود و ابعاد مختلف آن مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد. توسعه كاربري كارتهاي اعتباري يكي از مهمترين عواملي است كه مي‌تواند بعنوان جزئي از سيستم تجارت الكترونيكي بر روند توسعه آن موثر واقع شود.

عمدتا آمار و ارقام تجارت الكترونيكي نير حاكي از اين است كه در اندازه‌گيري آن مبلغ پول مبادله شده از طريق ابزارهاي پرداخت الكترونيكي را مبناي ارزيابي قرار مي‌دهند. در اين تعريف، پرداخت الكترونيكي با تجارت الكترونيكي برابر است و نسبتي از پرداخت الكترونيكي كه توسط كارت اعتباري صورت مي‌گيرد، نقش كارتهاي اعتباري در تجارت الكترونيكي را نشان مي‌دهد. در زير به برخي آمار و ارقام مرتبط با سهم كارتهاي اعتباري در روشهاي مختلف پرداخت الكترونيكي اشاره خواهد شد.

جايگزيني روشهاي سنتي و الكترونيكي پرداخت در نظام‌هاي تجاري يكي از نشانه‌هاي بارز روند توسعه تجارت الكترونيكي است كه البته از نقش مهمي نيز در جريان توسعه آن برخوردار است. آمار نشان مي‌دهد كه در حال حاضر سهم بالايي از پرداختهاي تجاري شكل الكترونيكي به خود نگرفته است اما روند نشان مي‌دهد كه مكانيسم‌هاي الكترونيكي به مرور شكل غالب خواهد بود.

جدول 2: مقايسه ميزان استقبال از روشهاي كاغذي و الكترونيكي پرداخت
سال
روش پرداخت 2000
(هزار ميليارد دلار) درصد 2005
(هزار ميليارد دلار) درصد 2010
(هزار ميليارد دلار) درصد

كاغذي 41/3 2/65 45/3 3/51 24/3 2/38

كارتي 6/1 6/30 54/2 6/37 92/3 4/46

الكترونيكي 22/0 2/4 74/0 1/11 30/1 4/15

جمع كل 23/5 100 73/6 100 46/8 100

Source:The Nilson Report, December 2001

همانطور كه مشاهده مي‌شود تا سال 2000 سهم روشهاي كاغذي پرداخت بر ساير روشها غالب بوده است اما در سال 2005 اين سهم كاهش پيدا كرده و همچنان نيمي از مبادلات تجاري را پوشش مي‌دهد. در نهايت در سال 2010 پيش‌بيني شده است كه بيش از 2/38 درصد از پرداخت شكل الكترونيكي به خود نگيرد. اما نكته جالب اين است كه در بين روشهاي مختلف پرداخت غير كاغذي، روشهاي كارتي بيشترين سهم را به خود مي‌گيرد.علاوه بر اين شركت مشاوره آنا پوليس نيز آماري شبيه به آمار فوق را ارائه مي‌كند.

جدول 3: مقايسه ميزان استقبال از روشهاي كاغذي و الكترونيكي پرداخت در ايالات متحده
سال
مكانيسم پرداخت (درصد) 2002 2007

نقد 43 4/41

چك 6/23 16

كارت اعتباري 3/18 5/19

كارت بدهي 2/10 4/14

اتاق پاياپاي 3/2 5/5

ساير 7/2 1/3

كل پرداختهاي كاغذي 67 57

كل پرداختهاي الكترونيكي 33 43

Source: First Annapolis Consulting, 2002

در عين حال تجربه اروپا نيز براي سال 2003 نشان مي‌دهد كه اين روند كندتر از آنچه كه پيش‌بيني مي‌شده است روبه تغيير است. اما در صحنه پرداختهاي بين‌المللي قضيه متفاوت و همچنان روشهاي پرداخت الكترونيكي با سرعت در حال جايگزيني با روشهاي سنتي است.

جدول 4: سهم روشهاي مختلف پرداخت در مبادلات ملي و بين‌المللي در اروپا
روش پرداخت بدهي‌هاي مستقيم چك مبادلات اعتباري نقد پرداخت‌ بواسطه كارت ساير

مبادلات داخلي 4/21 5/15 1/28 7/13 5/19 7/1

مبادلات خارجي ——– 3/0 5/16 —— 2/83 —–

Source: The European Card Review, October 2003

همانطور كه مشاهده مي‌شود نقش كارت‌هاي اعتباري در نظام پرداخت نقش تعيين كننده‌اي است. در نظام مبادلات درون‌مرزي، در رتبه دوم و در مبادلات برون مرزي 2/83 درصد از پرداختها از طريق كارتها صورت گرفته است. اين امر نشان دهنده نقشي است كه اين كارتها در پرداختهاي خارجي در اروپا دارند.

از ديگر مواردي كه بر نقش كارتهاي اعتباري در توسعه تجارت الكترونيكي تاثير مي‌گذارد، مساله تمايل و علاقه مشتريان به شيوه كار است. مهم اين است كه از بين روشهاي مختلف پرداخت كدام روش براي مشتري از تناسب و سهولت بيشتري برخوردار است؟ در يك ارزيابي كه توسط موسسه تحقيقاتي شومپيتر در سال 2003 انجام شد، ميزان سهولت و راحتي انجام فرآيند پرداخت براي مشتري در روشهاي مختلف اندازه‌گيري شده است.

جدول 5 : درجه راحتي و ناراحتي مشتري در كاربرد روشهاي مختلف پرداخت
روش چند درصد راحتند چند درصد ناراحتند

صورتحساب پرداختهاي آتي 66 18

كارتهاي اعتباري 55 27

كارتهاي بدهي 32 49

حسابجاري 25 57

كارتهاي بدهي با PIN 20 66

Source: Jupiter Research, March 2003

همانطور كه در جدول فوق مشاهده مي‌شود، غير از روش صورتحساب‌هاي پرداخت آتي كه موجد پرداخت ديرتر مبلغ مبادله است و مسلما بيشترين تمايل مشتريان را به خود جلب مي‌كند، در نظام پرداخت، انجام پرداخت از طريق كارتهاي اعتباري در درجه دوم راحتي مشتريان و درجه قبل از آخر مشتريان ناراحت است. بنابراين نقش اين مكانيسم پرداخت در توسعه تمايل مشتريان براي تجارت الكترونيكي انكار ناپذير است.

بطور كلي در مقايسه ميزان كاربري روشهاي مختلف پرداخت نيز مشاهده مي‌شود كه روشهاي مبتني بر كارت (بدهي و اعتباري) عموما نسبت به ساير روشها ارجهيت و برتري دارد. در مقايسه سهم روشهاي مختلف پرداخت در تجارت الكترونيكي، جدول زير نشان مي‌دهد كه اقبال عمومي بيشتر به سمت روشهاي كارتي پرداخت است تا ساير روشها.

جدول 6: مقايسه روشهاي پرداخت الكترونيكي در ايالات متحده و پيش‌بيني سالهاي آتي
سال اتاق پاياپاي (ACH) وشبكه‌هاي بسته كارتها ساير روشها

2001 2/3 8/82 8/13

2002 6/4 3/81 14

2003 5/5 6/81 8/12

2004 4/6 7/81 7/11

2005 3/7 0/82 6/10

Source: Celent Communications, April 2002

طبق آمار فوق، روشهاي كارتي پرداخت الكترونيكي نسبت به ساير روشها غالب‌تر بوده و بيشتر مورد پذيرش واقع شده است. اما آيا مساله اصلي اعتباري بودن پرداخت و تعويق ناشي از آن است يا كارتي بودن مكانيسم پرداخت؟

البته كارتهاي اعتباري در مقابل كارتهاي بدهي چون زمان پرداخت را به تعويق مي‌اندازد قائدتا بايد مورد اقبال بيشتري قرار مي‌گيرد. اما به نوعي، خود ماهيت كارتي بودن روش پرداخت و سهولت آن در مقابل ساير روشها اين دو مكانيسم را مطرح مي‌كند. آمار نشان مي‌دهد كه در كارتهاي اعتباري با وجود اينكه پرداخت ديرتر صورت مي‌گيرد، اما بيشتر از كارتهاي بدهي مورد اقبال قرار نمي‌گيرد. جدول زير نمونه‌اي از آمار مذكور را نشان مي‌دهد.

جدول 7: مقايسه حجم مبادلات تجاري در ايالات متحده از طريق كارتهاي اعتباري و بدهي (ميليارد دلار)
سال كارت اعتباري كارت بدهي

2000 2/12 1/8

2001 5/13 11

2002 2/13 14

2003 16 15

Source: The Nilson Report, April 2003

همانطور كه مشاهده مي‌شود در ايالات متحده كه يكي از پيشرفته ترين كشورها درحوزه پرداخت‌هاي الكترونيكي است، حجم مبادلات كارت اعتباري در مقايسه با كارتهاي بدهي تفاوت معناداري ندارد. به عبارت ديگر بيشتر ماهيت كارتي و همراه بودن حساب اهميت دارد تا بدهي يا اعتباري بودن آن.

آمار كشورهاي مختلف نيز چيزي شبيه به همين ارقام را نشان مي‌دهد كه البته در اينجا مجالي از بحث در مورد آن نيست. اما بد نيست سهم كارتهاي اعتباري در كل پرداختهاي الكترونيكي و تجارت الكترونيكي را به تفكيك مناطق جهان نيز داشته باشيم. تحليل دلايل اين تفاوتها مي‌تواند تحليل‌گران را به فكر وادارد.

جدول 8 : درصد استفاده از كارتهاي اعتباري براي خريد‌هاي آنلاين به تفكيك مناطق جهان
منطقه سهم كارت اعتباري در پرداخت الكترونيكي

ايالات متحده 78

كشورهاي انگليسي زبان غير از آمريكا 75

آمريكاي لاتين 47

اروپاي غربي 42

ببرهاي آسيا 48

ژاپن 42

ساير مناطق جهان 37

Source: Lafferty Publications, 1999

4- وضعيت و آمار كارت اعتباري در ايران

در مورد تاثير كارتهاي اعتباري بر تجارت الكترونيكي درايران لازم است آمار توسعه كارتهاي اعتباري و آمار تجارت الكترونيكي در اختيار باشد. در اين رابطه آمار كارتهاي اعتباري موجود لكن آمار تجارت الكترونيكي در ايران در اختيار نيست. بنابراين در اين بخش صرفا به حجم كارتهاي اعتباري و آمار مرتبط با وضعيت پرداخت الكترونيكي در ايران پرداخته خواهد شد.

در حال حاضر از شيوه‌هاي مختلف پرداخت در كشور ايران، كارتهاي اعتباري، كارتهاي بدهي، كارتهاي خودپرداز (كه



قیمت: 10000 تومان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *