بسم الله الرحمن الرحيم
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي ، گروه اقتصاد
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc. )
گرايش: اقتصاد كشاورزي
موضوع:
مديريت تقاضاي آب از طريق برآورد ارزش اقتصادي آب در توليد
چغندرقند شهرستان مرودشت
استاد راهنما:
دکتر ابراهيم سري ديوشلي
استاد مشاور:
دکترمرتضي حسن شاهي
نگارش:
رضا عليزاده
تابستان 1393
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي ، گروه اقتصاد
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc. )
گرايش: اقتصاد كشاورزي
عنوان پايان نامه:
مديريت تقاضاي آب از طريق برآورد ارزش اقتصادي آب در توليد
چغندرقند شهرستان مرودشت
نگارش: رضا عليزاده
ارزيابي وتصويب شده توسط کميته داوران پايان نامه با درجه بسيارخوب
امضاء اعضا کميته پايان نامه
دکتر ابراهيم سري ديوشلي ( استاد راهنما )
دکترمرتضي حسن شاهي ( استاد مشاور )
دکترمهرزاد ابراهيمي ( استاد داور )

مدير گروه تحصيلات تكميلي معاون پژوهش و فن آوري دانشگاه
دکترمرتضي حسن شاهي دکتر حيدر آقابابا
تابستان 1393
تعهد نامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب رضا عليزاده دانش آموخته مقطع كارشناسي ارشد ناپيوسته/ دكتراي حرفه اي/ دكتراي تخصصي مهندسي کشاورزي ـ اقتصاد کشاورزي كه در تاريخ 29/06/1393 از پايان نامه/ رساله خود تحت عنوان مديريت تقاضاي آب از طريق برآورد ارزش اقتصادي آب در توليد چغندرقند شهرستان مرودشت با كسب‌ نمره و درجه دفاع نموده‌ام بدينوسيله متعهد مي شوم:
1) اين پايان نامه/ رساله حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي كه از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، كتاب، مقاله و …. ) استفاده نموده ام،
مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذكر و درج كرده ام.
2) اين پايان نامه/ رساله قبلاً براي دريافت هيچ مدرك تحصيلي(هم سطح، پائين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاه ها و موسسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده وهرگونه بهره برداري اعم از چاپ كتاب، ثبت اختراع و… از اين پايان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه درهرمقطعي زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي ازآن رامي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده ودر صورت ابطال مدرك تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام ونام خانوادگي: رضا عليزاده
تاريخ امضاء: اثر انگشت:
اين تعهد مي بايست در حضور نماينده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.
معاونت پژوهش و فناوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيئت علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1. اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفه اي و اعلام موضع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غيرعلمي مي آلايند.
2. اصل رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار.
3. اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همكاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي كه منع قانونيدارد.
4. اصل احترام: تعهد به رعايت حريم ها و حرمت ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شكني.
5. اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت كامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان،حيوان ونبات) و ساير صاحبان حق.
6. اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و كشور و كليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7. اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
8. اصل مالكيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت كامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و كليه همكاران پژوهش.
9. اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه كشور در كليه مراحل پژوهش.
تقديم به :
پدر و مادر عزيزم و به تمام آزاد مرداني که نيک مي انديشند و عقل و منطق را پيشه خود نموده و جز رضاي الهي و پيشرفت و سعادت جامعه، هدفي ندارند. دانشمندان، بزرگان، و جوان مرداني که جان و مال خود را در حفظ و اعتلاي اين مرز و بوم فدا نموده و مي نمايند.
و به مهربان همسرم كه هر چه دارم مرهون همگامي و همراهي صبورانه ي اوست.

سپاسگزاري:
حمد و سپاس خالق هستي را كه بر من منت نهاد و توفيق انجام اين پژوهش را به من ارزاني نمود.
لذا وظيفه خود مي دانم نهايت سپاس خويش را به استاد ارجمند، استاد راهنما جناب آقاي دکتر ابراهيم سري ديوشليحقيقي ابراز نمايم كه باد بردباري وسعه صدر خويش ، ضمن بهبود مراحل مختلف تحقيق ، زمينه هاي ارتقاء و بهره وري هرچه بيشتر آن را فراهم آوردند.
بر خود واجب مي دانم مراتب تقدير و تشكر خويش را از استاد گرامي، استاد مشاور جناب آقاي دكتر مرتضي حسن شاهي اعلام نمايم كه همواره به عنوان راهگشاي خلاق در تببين و بهبود كيفي ساختار ايت تحقيق نقشي مضاعف را عهده داشتند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
فصل اول: کليات تحقيق
1-1- مقدمه2
1-2- ضرورت مطالعه5
1-3- اهداف مطالعه7
1-4- فرضيات مطالعه8
1-5- تحليل جايگاه ارزش و هزينه آب در قوانين جاري کشور8
1-6- منطقه مورد مطالعه10
فصل دوم: مروري بر مطالعات انجام شده
2-1- مطالعات داخلي13
2-2- مطالعات خارجي19
فصل سوم: تئوري و روش پژوهش
3-1- روش مطالعه22
3-2- تابع توليد چغندرقند26
3-3- محاسبه ارزش توليد نهايي آب28
3-4- تخمين تابع تقاضا آب و محاسبه كشش قيمتي تقاضاي آب28
3-5- قيمت آب31
3-6- روش جمع آوري داده ها33
3-7- روش نمونه گيري33
3-8- روش تجزيه و تحليل اطلاعات34
فصل چهارم: تجزيه و تحليل
4-1- تحليل توصيفي ويژگي هاي اعضاي نمونه و متغيرهاي مورد مطالعه35
4-2- برآورد تابع توليد چغندرقند38
4-3- محاسبه ارزش توليد نهايي آب45
4-4- تابع تقاضاي آب در توليد چغندرقند با استفاده از روش حداكثرسازي سود46
4-5- محاسبه كشش قيمتي تقاضاي آب47
4-6- قيمت آب51
4-7- نتيجه گيري52
فصل پنجم: نتيجه گيري و پيشنهادات
5-1- خلاصه و نتيجه گيري54
5-2- پيشنهادات57
پيوست ها
پيوست60
منابع و مآخذ
منابع و مآخذ62
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 4-1: نتايج تحليل توصيفي ويژگي هاي اعضاي نمونه مورد بررسي37
جدول 4-2: نتايج حاصل از تخمين تابع توليد چغندرقند بر اساس مدل متعالي39
جدول 4-3: نتايج حاصل از تخمين تابع توليد چغندرقند بر اساس مدل کاب داگلاس40
جدول 4-4: نتايج آزمون همخطي بين متغيرهاي مدل43
جدول 4-5: متوسط هزينه هاي يكنواخت سالانه استخراج و انتقال آب در مرودشت48
جدول 4-6: هزينه هر مترمكعب آب49
چکيده
مديريت صحيح تقاضاي آب با ايجاد انگيزه صرفه جويي در کشاورزان و بسترسازي علمي و عملي صرفه جويي مي تواند مصرف بي رويه آن را كاهش دهد. يكي از روش هاي اعمال مديريت تقاضاي آب از طريق تعيين ارزش اقتصادي آب است. در اين راستا، مطالعه حاضر با اهداف تعيين كشش قيمتي تقاضاي آب و ارزش بهره وري نهايي آب در توليد چغندرقند در شهرستان مرودشت استان فارس و همچنين تعيين قيمت تمام شده آب و مقايسه آن با ارزش بهره وري نهايي آب در توليد چغندرقند صورت گرفت. جمع آوري اطلاعات به صورت مصاحبه حضوري با کشاورزان چغندرکار به روش نمونه گيري تصادفي در سال 1393 انجام شد. به منظور دستيابي به اهداف مطالعه پس از مقايسه هاي اقتصادسنجي و آماري، تابع توليد کاب داگلاس براي چغندرقند به عنوان مدل برتر انتخاب شد. نتايج، رابطه مثبت و معني داري بين تعداد دفعات آبياري، ميزان بذر، سم شيميايي، سطح زير کشت و سابقه کار کشاورزي با ميزان توليد چغندرقند نشان داد. بهره وري نهايي و ارزش توليد نهايي آب براي چغندرقند 05/1 كيلوگرم و 1890 ريال بدست آمد. همچنين هزينه هر مترمكعب آب نيز با لحاظ نرخ بهره10و20 درصد و دو نوع موتور پمپ برقي و ديزلي و در 4 سناريو محاسبه شد. حداقل و حداکثر هزينه هر مترمكعب آب در اين سناريوها 1543 و 1698 ريال بدست آمد. در تمامي سناريوها در قيمتي برابر با قيمت تمام شده آب، کشش قيمتي تقاضا براي آب کوچکتر از يک (بين 54/5- تا 9/9-) محاسبه شد. بدين ترتيب کشش پذيري تقاضاي آب نشان مي دهد که سياست هاي قيمتگذاري مي توانند به عنوان اهرم مناسبي براي کنترل مصرف بي رويه آب در توليد چغندرقند شهرستان مرودشت باشد.
واژه هاي کليدي: تابع توليد،بهره وري نهايي، كشش قيمتي تقاضاي آب، قيمتگذاري آب،چغندرقند
فصل اول :
کليات تحقيق
1-1- مقدمه
امروزه از آب به عنوان کالايي اجتماعي ـ اقتصادي ياد مي‌شود و از آنجا که قيمت بيان کننده کميابي هر کالاي اقتصادي ديگر مي‌باشد، در نتيجه ارزش آب نيز به عنوان يک کالاي اقتصادي_اجتماعي بايد بيان کننده کميابي آن باشد. لذا اطلاع از ارزش آب در بخش هاي مختلف اقتصادي از جمله کشاورزي، نقش تعيين کننده‌اي در مديريت منابع آبي و تقاضاي آب دارد. درست است که عامل طبيعي خشکسالي در سال هاي اخير باعث كمبود آب و پايين آمدن ميزان آب قابل استحصال گرديده است، اما فقدان مديريت صحيح منابع آبي، عدم تعريف درست مسئله كمبود آب و نبودن ديدگاه بلند مدت در نزد مصرف كننده به علت ضعف در اصول ترويجي و آموزشي، باعث گرديده در كشور، با مشكلات فراواني روبرو گرديم. اثرات منفي ناشي از عدم بهره برداري مناسب از منابع آب، كاهش درآمد، توليد و بازدهي در بخش كشاورزي نه تنها باعث نااميدي كشاورزان و ايجاد مشكلات مالي براي آنها گرديده، بلكه اقتصاد كشور را نيز از استفاده كامل از توان اين بخش براي دستيابي به توسعه محروم ساخته است.
مديريت تقاضاي آب مستلزم بهره برداري بهتر و كاراتر از آب است كه از طريق وضع قوانين، تدوين آئين نامه ها، استفاده از ابزارهاي اقتصادي و برنامه ريزي و نظارت و مشاركت بهره برداران امكان پذير مي باشد. بنابراين هدف عمده مديريت تقاضا كنترل ميزان درخواست نهاده و بهره برداري كارآمد از آب و به تعبيري توسعه در عمق مي باشد. با توجه به محدوديت عرضه منابع آبي در كشور ما به خوبي ملاحظه مي گردد كه تأكيد بر مديريت تقاضا امري لازم جهت سوق دادن منابع آبي به سمت استفاده پايدار از آنها مي باشد. ايجاد ديدگاه هاي نوين سازگار با اهداف توسعه پايدار منابع در نزد بهره برداران و كنترل ميزان بهره برداري از طريق ابزارهاي موجود مي تواند سرلوحه مديريت تقاضاي آب باشد (رنگاني جهرمي و محمدي، 1386). يکي از اين ابزارهاي مديريت تقاضاي آب نرخ گذاري صحيح آب است که به عنوان يكي از مؤثرترين ابزارهاي كنترلي، در اختيار سياستگزاران منابع آب مي باشد. اصولاً قيمتگذاري آب قسمت مهمي از سياستگذاري و برنامه ريزي منابع آب و مديريت تقاضاي آب است. ارزش اقتصادي آب و موضوع چگونگي قيمتگذاري آن در طول دهه ها در سطح بين المللي مورد بحث قرار گرفته و با افزايش محدوديت و كميابي آب در بعضي از نقاط دنيا از جمله ايران بحث قيمتگذاري و روش هاي آن در سال هاي اخير شدت گرفته است. طرفداران قيمتگذاري معتقدند كه سياست قيمتگذاري آب به طور معنيداري وضعيت عمليات مديريت آب را بهبود مي بخشد و اساساً به طور جزئي يا كلي هزينه هاي خدمات آب را مي پوشاند و از طريق تأثير در رفتار مصرف كنندگان، امكان استفاده منطقي از آب را فراهم مي كند و از طريق تأمين سرمايه لازم نيز زمينه سرمايه گذاري در منابع پايدار به ويژه در كشاورزي آبي را مهيا مي سازد. بدين ترتيب با سياست هاي صحيح و منطقي قيمتگذاري آب مي توان بر بازده آبياري افزود و در نتيجه از مصرف بي رويه آب جلوگيري بسيار كرد. البته فرموله كردن سياستهاي قيمتگذاري بايد با ملاحظات كشش پذيري و عدم كشش پذيري تقاضاي آب در كشاورزي صورت گيرد و ابزار اقتصادي بايد با نيازهاي اجتماعي و شرايط محيطي همراه باشد(شجري و همکاران، 1388).
در سطح استان فارس بهره برداري از آب هاي زيرزميني روند صعودي دارد و برخي مناطق اين استان از جمله مرودشت از اين نظر در شرايط بحراني به سر مي برد. افزايش تمايل کشاورزان به توسعه کشت محصولات زراعي، تقاضا براي حفر چاه هاي جديد و استحصال شديدتر منابع آب از چاه هاي موجود را افزايش خواهد داد. اين در حالي است که اولويت اقتصاد و معيشت در استان فارس متکي به بخش کشاورزي است و بيش از 95 درصد آب در اين استان در بخش کشاورزي مصرف مي شود (سازمان آب استان فارس، 1392). در شهرستان مرودشت کشاورزان به منظور حداكثر نمودن سود خود مي كوشند تا هزينه استخراج و انتقال آب را به ارزش توليد نهايي آن برسانند. آنها به اين منظور اقدام به برداشت بيش از حد آب از چاه ها، افزايش عمق چاه ها و حتي حفر غيرمجاز چاه ها مي كنند. اين موضوع از يك سو نااميدي نسبت به آينده را در پي دارد و از سوي ديگر عوارض ناشي از كم آبي را شدت مي بخشد. بدين ترتيب محدوديت منابع آبي و عدم صرفه جويي در مصرف آب (برداشت بيش از حد آب از چاه ها) در شهرستان مرودشت، موضوع قيمت گذاري آب را در منطقه از اهميت ويژه اي برخوردار ساخته است.
چغندرقند با سطح زير کشت حدود 97 هزار هکتار در کشور از جمله محصولات عمده و با اهميت به لحاظ خودکفايي در توليد قند مورد نياز داخلي مي باشد (وزارت جهاد کشاورزي، 1392). متوسط طول دوره رشد چغندرقند 200 روز و متوسط آب مورد نياز آن 8500 مترمکعب در هکتار در سطح کشور برآورد شده است. اين در حالي است که با احتساب راندمان کاربرد آب حدود 50 درصد در اراضي فارياب، ميزان آب مصرفي براي کشت چغندرقند بالغ بر 17000 مترمکعب در هکتار براي رسيدن به 100 درصد عملکرد مي باشد (کوچکي و همکاران، 1372). چغندرقند در استان فارس نيز از جمله محصولات استراتژيک است که داراي نياز آبي بالايي نيز مي باشد. در سال زراعي 91-1390، استان فارس با 3/12 درصد سطح برداشت چغندرقند، سومين رتبه را پس از استان هاي آذربايجان غربي و خراسان در كشور ر دارا است. ميزان توليد چغندرقند كل كشور 7/4 ميليون تن برآورد شده است که معادل 6/5 درصد از کل ميزان توليد محصولات زراعي ميباشد. استان فارس با 7/9 درصد سهم از توليد کشور در جايگاه چهارم توليدکنندگان اين محصول قرار گرفته است (وزارت جهاد کشاورزي، 1392). شهرستان مرودشت با بيش از 27 درصد توليد، بالاترين سهم توليد را در استان فارس در اختيار دارد (وزارت جهاد کشاورزي، 1392). نياز خالص آبياري اين محصول در منطقه مرودشت 9570 مترمکعب در هکتار و دوره کاشت و برداشت آن از ارديبهشت تا مهر ماه مي باشد ( طرح بهينه سازي الگوي مصرف آب کشاورزي).
با توجه به آنچه بيان گرديد و نقش حياتي آب در توليد چغندرقند به عنوان يکي از مهمترين محصولات اين منطقه و نيز با در نظر گرفتن نياز آبي نسبتا بالاي آن، اين مطالعه با اهداف تخمين تابع توليد چغندرقند، تعيين كشش قيمتي تقاضاي آب و ارزش بهره وري نهايي(ارزش اقتصادي) آب در توليد چغندرقند و همچنين تعيين قيمت تمام شده آب و مقايسه آن با ارزش بهره وري نهايي آب در توليد چغندرقند در شهرستان مرودشت صورت گرفت. به دنبال تعيين ارزش اقتصادي آب در منطقه اميد است با مديريت صحيح اقتصادي، استفاده از منابع آب اين منطقه را به طريقي برنامه‌ريزي کرد که ضمن حداکثر استفاده از امکانات، موجبات حفاظت منابع آب منطقه را فراهم آورد و از طرفي با تعيين ارزش آب زمينه را براي صرفه‌جويي و جلوگيري از اسراف مهيا نمود.

1-2- ضرورت مطالعه
كمبود آب يكي از مهمترين مسائلي است كه پايداري توسعه بخش كشاورزي ايران را دچار مشكل مي نمايد. به گواهي آمارهاي مربوط به ظرفيت بالقوه و بالفعل آب كاهش كيفيت آب به سبب آلودگي هاي گسترده و نيز دخالت بشر در چرخه طبيعي آن، از عوامل بازدارنده ايجاد تعادل ميان عرضه و تقاضاي آب محسوب مي شود. تحولات اقتصادي منابع طبيعي و طرح ديدگاه هاي جديد در مورد بهره برداري منطقي و مناسب از منابع به طور خاص موجب شده است كه استفاده از دانش و ملاحظات اقتصادي و اجتماعي در برنامه ريزي و مديريت عرضه آب جايگاهي مهم را به خود اختصاص دهد. در مديريت عرضه آب، راه هاي توسعه منابع آب و بهره برداري بيشتر از آنها مطرح است. اين راه حل ها اغلب به صورت احداث تأسيسات جديد و كارهاي زيربنايي در بخش آب نمود پيدا مي كند و به دنبال هدف توسعه در سطح يا عرضه هرچه بيشتر آب به جامعه مي باشد.
همچنين در شرايطي که جوامع با بحران افزايش جمعيت روبرو بوده و منابع آب نيز براي تامين نيازهاي اين جمعيت رو به رشد، کافي نيست، به نظر مي رسد اقتصادي‌ترين راه حل اين بحران، به علت محدود بودن منابع آبي قابل دسترس، استفاده بهينه و افزايش بهره‌وري منابع آب در بخش‌هاي مختلف باشد.
در واقع موضوع مورد بررسي در اين مطالعه از اين جهت مهم است كه مديريت ضعيف آب آبياري منجر به افزايش تقاضاي آب و هدرروي قابل ملاحظه اين منبع كمياب گرديده است. از اين رو اقتصاددانان، سياستهاي مديريت تقاضاي آب را راه حلي اجتناب ناپذير براي اين مسئله مي دانند كه در اين باره مي توان به تخصيص مجدد منابع آب، قيمتگذاري آب آبياري، بهبود زيرساختها و معرفي بازار آب اشاره كرد( گومز ليمون و همکاران، 2004 و2005). مهمترين نقش قيمت آب را مي توان توزيع متناسب آب بين متقاضيان و مصارف مختلف ذکر کرد. لذا تعيين مناسب قيمت آب باعث مي‌شود که آب بين متقاضيان متناسب با فايده يا ارزش توليد نهايي توزيع گردد. نقش ديگر قيمت آب، ايجاد انگيزه براي صرفه‌جويي در مصرف آب و جلوگيري از اسراف و اتلاف آن است، چرا که ارزان و رايگان بودن آب باعث زياده‌روي در مصرف آب مي شود و انگيزه را براي حفاظت و استفاده اقتصادي آن تضعيف مي‌کند (سلطاني، 1375).
در اقتصاد ارتباط بين هزينه كالاها و قيمت بازارشان به خوبي روشن است و اگر آب يك كالاي اقتصادي معرفي و در يك بازار رقابتي عرضه شود از اين قاعده مستثناء نخواهد بود. اما دريافت هزينه آب و خدمات آبياري از مصرف كنندگان آب در بعضي از نقاط دنيا موضوع حساسي است كه ريشه در ابعاد سياسي، تاريخي، اجتماعي، مذهبي و اقتصادي آنها دارد. اساس پرداخت مصرف كننده براي آب بايد بر پايه واقعي كردن كل هزينه آب از طريق قيمتگذاري منطقي باشد به گونه اي كه هزينه زيرساخت هاي سيستم آب و هزينه تنظيم و نگهداري سيستم (براي تضمين پايداري سيستم) را در بر گيرد و در عين حال نيازهاي فقرا نيز بايد توسط دولت منظور گردد. همچنين دولت بايد زمينه مشاركت بخش خصوصي به منظور تأمين سرمايه و سرمايه گذاري جهت پايداري سيستمها و منابع آبي و در نتيجه رسيدن به كارايي در استفاده از آب و حفاظت از منابع آبي را فراهم نمايد (شجري و همکاران، 1388). محدوديت منابع آبي در شهرستان مرودشت و نقش حياتي آب در توليد چغندرقند به عنوان يکي از مهمترين محصولات اين منطقه و با توجه به نياز آبي نسبتاً بالاي آن، موضوع قيمت گذاري آب را در منطقه از اهميت ويژه اي برخوردار ساخته است.
1-3- اهداف مطالعه
– تخمين تابع توليد چغندرقند در شهرستان مرودشت
– تعيين ارزش بهره وري نهايي آب در توليد چغندرقند
– تعيين تابع تقاضاي آب در توليد چغندرقند
– تعيين كشش قيمتي تقاضاي آب در توليد چغندرقند
– تعيين قيمت تمام شده آب و مقايسه آن با ارزش بهره وري نهايي آب در توليد چغندرقند

1-4- فرضيات مطالعه
– ميزان بذر مصرفي بر ميزان توليد چغندرقند در منطقه تاثيرگذار مي باشند.
– مقدار سم شيميايي بر ميزان توليد چغندرقند در منطقه تاثيرگذار مي باشند.
– متغير مقدار آب مصرفي بر ميزان توليد چغندرقند در منطقه تاثيرگذار مي باشند.
– بين ميزان کود شيميايي و ميزان توليد چغندرقند رابطه معني داري وجود دارد.
– تعداد نيروي کار بر ميزان توليد چغندرقند مؤثر است.
– تقاضا براي آب در توليد چغندرقند کشش پذير است.
– ارزش توليد نهايي محاسبه شده براي آب در توليد چغندرقند با قيمت تمام شده هر واحد آب اختلاف دارد.

1-5- تحليل جايگاه ارزش و هزينه آب در قوانين جاري کشور
در حال حاضر ملاک تعيين آب بها در بخش کشاورزي ايران قانوني است که در تاريخ 14/6/1369 در مجلس شوراي اسلامي به تصويب رسيد. بر مبناي اين قانون، متوسط آب بها در کانال هاي سنتي يک درصد محصول برداشت شده، در شبکه هاي پيشرفته سه درصد و در شبکه هاي تلفيقي پيشرفته و سنتي دو درصد محصول برداشت شده است. همچنين از چاه هاي آب مبالغي تحت عنوان حق النظاره چاه بر اساس نوع محصول دريافت مي شود که در جدول نشان داده شده است. چنانکه ملاحظه مي شود، حق النظاره دريافتي از اراضي زير کشت گندم، برنج، صيفي جات و محصولات باغي بر اساس قانون فوق به ترتيب معادل25/0 ،6/. ،85/0 و8/0 درصد محصول برداشت شده است (ميرزايي خليل آبادي، 1376).
ارزش آب از ديرباز جايگاه به سزايي در مجموعه قوانين کشور داشته است و تکامل علم مديريت منابع آب نيز به غناي اين قوانين افزوده است. از طرف ديگر ضرورت ايجاد پيامدهاي منفي اجتماعي و زيست محيطي استفاده از منابع آب در قوانين و اسناد ملي مورد تاکيد بوده است. در اين خصوص مي توان به قانون و مصوبات مختلف اشاره کرد. بر طبق مواد 136، 137 و 139 قانون مدني کشور مصوب 1307 هجري شمسي، ورود غير مجاز به حريم حفاظتي يک منبع آبي، بيانگر ايجاد ضرر براي صاحب منبع است که مستلزم جبران است. قانون توزيع عادلانه آب مصوب سال 1361 نيز از مهمترين قوانين آب کشور است که مبناي تدوين بسياري از مصوبات، دستور العمل ها و بخشنامه هاي آب در کشور بوده است. تبصره 3 ذيل ماده 2 اين قانون، تصرف به حريم خصوصي منابع آب را منجر به ايجاد ارزش هاي منفي بر حقوق ديگران و محيط زيست دانسته و به حفاظت و پرهيز از هر گونه دخل و تصرف نادرست در منابع آب تاکيد دارد. ماده 4 همين قانون نيز بنا بر ملاحظات زيست محيطي، به ممنوعيت حفر چاه جديد در دشت هاي بحراني اشاره دارد. بديهي است که اين ممنوعيت توانسته از افزايش پيامد منفي برداشت و مصرف آب در اينگونه دشت ها بکاهد. همچنين در ماده 64 اين قانون، پرهيز از آلوده نمودن آب ها و در ساير موارد به اجتناب از اتلاف و استفاده غير اقتصادي و غير معقول از منابع آب و جبران زيان ديگران به دفعات تاکيد شده است. از ديگر مواد اين قانون ماده 33 است که در قيمت گذاري آب، لحاظ نمودن هزينه تامين و ارزش هاي اقتصادي آب را مد نظر قرار داده و بر آن تاکيد دارد. ماده 17 قانون برنامه چهارم توسعه کشور بيانگر اهميت اصلاح مديريت منابع آب در فرايند توسعه کشور است. برقراري مديريت توامان عرضه و تقاضا، رويکرد توسعه پايدار و لحاظ نمودن ارزش اقتصادي در برنامه ريزي آب صراحت اين قانون است. بندهاي “الف” و “ب” اين ماده تاکيدي بر اصلاح ساختار مصرف و افزايش راندمان آبياري آب به ويژه در بخش کشاورزي است و بدين لحاظ حفاظت و بهره برداري بهينه از منابع آب، جلوگيري از افت سطح آبهاي زير زميني و تعادل بخشي حوزه ها را توصيه مي کند. همچنين بندهاي “ج” و “ه” اين ماده نيز بر لحاظ نمودن ارزش اقتصادي آب در بهره برداري، حفاظت و بازيافت آب و همچنين نگاه توسعه پايدار، رعايت حقوق ديگران و لزوم توجيه فني، اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي در طرح ها تاکيد دارند. در اين خصوص سند چشم انداز بيست ساله کشور از ديگر اسنادي است که به اهميت حفظ منابع آب کشور و پرهيز از آلوده نمودن آن اشاره دارد. “جزء 7 بند 1” و “جزء هاي 43 و44 بند د” اين سند به تحقق توسعه پايدار مبتني بر دانايي و حفظ محيط زيست به نحوي که ضمن ارتقاء کيفيت زندگي، حقوق نسلهاي کنوني و آينده نيز محفوظ بماند، اشاره مي کنند. راهبردهاي توسعه بلند مدت منابع آب کشور يکي از مصوبات بسيار مهم دولت در سال 1382 براي بخش آب است که تکاليف مهمي بر عهده متوليان مديريت منابع آب کشور گذارده است. اين مصوبه رويکرد منطقي در بهره برداري منابع آب را مديريت توامان عرضه و تقاضاي اب دانسته و تاکيد جدي به ارتقاء ارزش هاي آب و کاهش هزينه هاي زيست محيطي طرح هاي منابع آب دارد. با توجه به توضيحات فوق، مي توان گفت مجموعه قوانين کشور حرکت به سمت توسعه پايدار را تاکيد کرده اند. ليکن فقدان شيوه نامه ها و آيين نامه هاي اجرايي مناسب و هماهنگ براي تمام دستگاه هاي اجرايي ذيربط، ضعف در پايگاه اطلاعاتي بخش آب کشور و دانش ناکافي در ارزيابي ارزش و هزينه آب، عملياتي نمودن توصيه ها را با کندي مواجه نموده است (جعفري 1385).

1-6- منطقه مورد مطالعه
اين پژوهش در شهرستان مرودشت واقع در استان فارس انجام شد. شهرستان مرودشت با مساحت 395/4637 کيلومتر مربع در نيمه شمالي استان فارس قرار دارد. اين شهرستان داراي 5 بخش ، 4 شهر و 16 دهستان است. در 65 کيلومتري شهر مرودشت پروژه چند منظوره سد درودزن بر روي رودخانه کر در جنوب مرکزي ايران و در دشت مرودشت استان فارس احداث گرديده است. رودخانه کر يکي از بزرگترين رودخانه هاي حوضه آبريز مرکزي ايران مي باشد. با توجه به وجود دشت هاي درودزن و کربال در محدوده عبور اين رودخانه، ايده احداث سد و شبکه آبياري و زهکشي درودزن در سال هاي اوليه دهه 20 توسط بنگاه مستقل آبياري مطرح گرديد. با انجام مطالعات توسط شرکت جستسن و کورتني، احداث سد و شبکه آبياري و زهکشي درودزن در سال 1347 رنگ واقعيت به خود گرفت. اراضي دشت هاي رامجرد، آهوچر، ابرج، مرودشت و کربال در محدوده آب خور سد درودزن قرار مي گيرند. سد درودزن از نوع خاکي همگن با پوشش سنگريزه اي مي باشد. ارتفاع آن از پي 57 متر و حجم اوليه مخزن 993 ميليون متر مکعب مي باشد. اين سد با تنظيم حدود 760 ميليون متر مکعب آب در سال، آب کشاورزي حدود 42000 هکتار از اراضي بلوک رامجرد و حدود 34000 هکتار از اراضي منطقه کربال و کناره مرودشت را تامين مي نمايد.
البته لازم به ذکر است که با اتمام طرح هاي در دست اجرا مساحت تحت پوشش سد به 112000 هکتار خواهد رسيد. همچنين از طريق سد درودزن آب شرب شهر شيراز، مرودشت و تعدادي از روستاهاي بين راه و نيز آب صنعتي جهت مصارف صنايع پتروشيمي نيز تامين مي‌گردد. در پايين دست اين سد دو شبکه آبياري وجود دارد. شبکه آبياري و زهکشي مدرن درودزن که مستقيما از سد آبياري مي نمايد و شبکه آبياري نيمه مدرن کربال که آب آن از طريق رودخانه کر تامين مي گردد. لازم به ذکر است آبياري در اراضي دشت کربال با کمک بندهاي قديمي بند امير، فيض آباد، تيلکان و… انجام مي گيرد.
سد درودزن شامل يک کانال اصلي و سه کانال درجه يک شامل کانال سمت چپ اوليه، کانال سمت راست اوليه (ارديبهشت) و کانال سمت راست ثانويه (هامون) مي باشد. عمده محصول کشت شده در اراضي زير سد درودزن گندم، جو، ذرت، برنج، چغندرقند و گوجه فرنگي در حجم کم آفتاب گردان و کلزا مي باشد.
البته شايان ذکر است که در سال هاي اخير به دليل مشکلات ناشي از خشکسالي و افت ميزان آب سد درودزن، آب سد به منظور کشت محصولات با نياز آبي بالا نظير چغندرقند تخصيص داده نمي شود و همين امر موجبات استفاده از آب هاي زيرزميني و استخراج بيش از حد از آن ها را در منطقه فراهم ساخته است. چاه هاي موجود در اين منطقه شامل دو دسته چاه هاي عميق و سطحي اند.

فصل دوم
مروري بر مطالعات انجام شده
بنابر ضرورت و اهميت موضوع قيمت آب و اهميت اين نهاده در بخش كشاورزي، مطالعات متعددي در اين زمينه صورت گرفته است. در اين قسمت از مطالعه به مرور تحقيقات و مطالعاتي پرداخته شده است که بيشترين ارتباط را با موضوع و روش مطالعه حاضر دارند و در دو قسمت مطالعات داخلي و مطالعات خارجي ارائه گرديده است.
2-1- مطالعات داخلي
اسدي (1376) قيمتگذاري آب كشاورزي در ايران را در اراضي زير سد طالقان مورد بررسي قرار داد. نتايج اين مطالعه نشان مي دهد در اكثر نواحي مورد بررسي كشش قيمتي تقاضاي آب منفي و كوچكتر از يك است. به عبارت ديگر تقاضاي آب نسبت به قيمت آن كشش ناپذير مي باشد. همچنين ارزش بازده نهايي آب كشاورزي در نواحي مختلف از هزينه تمام شده آب و آب بهاي دريافتي بيشتر است. در آخر نويسنده افزايش تدريجي قيمت آب به منظور ممانعت از مصرف بي رويه آب، اجراي الگوي كشت بهينه به منظور افزايش ارزش اقتصادي آب و بهره برداري بهينه از آب و سهميه بندي آب بر اساس نوع محصول و ميزان سطح زير كشت را پيشنهاد مي كند.
چيذري و ميرزايي (1378) با بکارگيري روش تابع توليد کاب داگلاس، قيمت تمام شده آب کشاورزي باغهاي پسته رفسنجان را معادل 85 ريال محاسبه کردند.
صمدي نژاد و اسلامي (1380) براي تعيين ارزش اقتصادي آب کشاورزي در دشت مرکزي ساوه از تخمين تابع توليد انعطاف پذير درجه دوم (روش مستقيم) براي هر يک از محصولات عمده منطقه استفاده نمودند. آنها با مقايسه ارزش اقتصادي برآورد شده با قيمت هاي دريافتي از کشاورزان نتيجه گرفتند که ارزش اقتصادي آب به مراتب بيشتر از مبالغ دريافتي از توليدکنندگان است و لذا در چنين شرايطي عدم استفاده بهينه از نهاده آب و نبود سرمايه‌گذاري در فناوري آب اندوز اتفاق مي افتد.
در مطالعه حسين زاد و سلامي (1383) با استفاده از تابع توليد قيمت اقتصادي هر متر مکعب آب در اراضي زير سد علويان مراغه براي توليد گندم 39 تومان محاسبه شد.
خليليان و زارع مهرجردي (1384) براي بررسي هدف هاي تحقيق خود تابع توليد مناسبي براي کشت گندم در کرمان تخمين زدند و با استفاده از آن ارزش اقتصادي هر متر مکعب آب را محاسبه نمودند. متوسط ارزش اقتصادي آب براي کشاورزان گندم کار کرمان 28 تومان در متر مکعب برآورد گرديده است.
بر اساس نتايج مطالعه تهامي و همکاران (1384) ارزش اقتصادي آب در توليد پسته در شهرستان زرند 72 تومان به ازاي هر متر مکعب برآورد گرديده است. در اين مطالعه از تخمين تابع توليد به منظور تعيين ارزش اقتصادي آب استفاده شده است.
بوستاني و محمدي (1386) در مطالعه اي بهره وري و تابع تقاضاي آب زارعين چغندرکار منطقه اقليد را بررسي کردند. به منظور بررسي عوامل مؤثر بر توليد چغندرقند در اين مطالعه از تابع توليد کاب- داگلاس استفاده شد. براساس نتايج تابع توليد مشخص گرديد نهاده هاي آب مصرفي، سم، ماشين آلات، سطح زيرکشت و اعتبارات داراي اثرات معني دار بر توليد هستند که اثر آب مصرفي و هزينه عمليات ماشيني مثبت مي باشد. ميانگين بهره وري متوسط و نهايي آب مصرفي به ترتيب 89/0 و 304/0 بدست آمده است. هم چنين يافته هاي اين مطالعه نشان داده است که کشش قيمتي تقاضاي آب بيشتر از يک مي باشد و اين نشان دهنده کشش پذير بودن تابع تقاضا نسبت به قيمت نهاده مي باشد.
شجري و تركماني (1386) تناسب شبيه سازي هاي تصميم گيري چندمعياري را به منظور بررسي تقاضاي آب آبياري در حوضه آبريز درودزن در استان فارس مطالعه كردند. نتايج مطالعه آنها نشان داد كه گروه هاي مختلف كشاورزان در مقابل افزايش نرخ آب بها واكنشهاي متفاوتي در مورد تركيب كشت محصولات و كاهش مصرف آب در هكتار نشان مي دهند. همچنين با افزايش نرخ آب بها، الگوهاي مصرف آب در طول منحنيهاي تقاضاي آب آبياري براي هر يك از گروههاي همگن تغيير مي كند. از ديد آنها به منظور صرفه جويي قابل ملاحظه در مقدار آب مصرفي به وسيله گروههاي همگن كشاورزان بايد تعرفه هاي بالاتر از سطح قيمت آستانه براي آب آبياري به كار برده شود.
شجري و همکاران (1388) در تحقيقي به تعيين كشش قيمتي تقاضاي آب و ارزش بهره وري نهايي آب در توليد خرما و همچنين تعيين قيمت تمام شده آب و مقايسه آن با ارزش بهر ه وري نهايي آب در توليد خرما پرداختند. آمار و اطلاعات مورد نياز با استفاده از يك روش نمونه گيري چند مرحله اي از طريق مصاحبه حضوري با باغداران خرما در شهرستان جهرم وتكميل پرسشنامه در سال 1385 جمع آوري گرديد. در اين مطالعه بهره وري نهايي و ارزش توليد نهايي آب در روش هاي آبياري قطره اي و غرقابي به ترتيب 194/0 کيلوگرم و 06/204 ريال و 134/. کيلوگرم و 73/140 ريال بدست آمده است. همچنين هزينه هر مترمكعب آب برمبناي نرخ بهره 20 درصد 23/67 ريال محاسبه گرديده است. در قيمت تمام شده آب، كشش قيمتي تقاضا براي آب در روشهاي آبياري قطره اي و آبياري غرقابي به ترتيب برابر 035/3- و 093/2- بدست آمده است که نشان مي دهد تقاضا براي آب در هر دو روش كشش پذير است.
احساني و همکاران (1389) در مطالعه اي به تعيين ارزش اقتصادي آب كشاورزي از ديد متقاضي در ورودي مزرعه با استفاده از رهيافت تابع توليد در بخش مركزي شهرستان البرز استان قزوين و با توجه به اطلاعات جمع آوري شده در سال زراعي 1386 پرداخته اند. نتايج اين مطالعه نشان مي دهد كه ارزش اقتصادي نهاده آب در توليد ذرت دانه اي در سال مورد مطالعه 847 ريال به ازاي هر مترمكعب آب بوده كه اختلاف بسيار زيادي با مبلغ پرداختي كشاورزان به عنوان آب بها (48 ريال) داشته است.
در تحقيق پاکروان و بشرآبادي (1389) ارزش اقتصادي و تابع



قیمت: تومان


پاسخ دهید